3/2/14

FALORDIETAS



O LABRADOR QU’EBA CAMBEATO AS BUEGAS
Yerase que se yera, un labrador qu’eba una pardina e muitas tierras
que li daban asabelo de diners. Yera un ombre triballador anque muito preto. Pasaba tot o diya triballando en os ordios u en os cuatrons de l’ortal, u dallando u picando fusta.
-Diners ya en abrá ya, pero solo piensa qu’en triballar e cosa más. –diziban os suyos bezinos.

Muitas nueis, antis d’o lusco, ya se’n iba ta los suyos campos con dallo u xada en o güembro. Pero un diya, iste ombre murié, e la suya muller confité as tierras á un amigo. Íste yera un ombre onrado, pero que por á suya timidez enxamás no eba conseguito guaire. Se metié asabelo de goyoso por triballar ta la muller d’o suyo amigo. E queriendo continar con as mismas marchas de íste, muitas nueis tornaba con os machos d’os campos, e antis de salir o sol ya i yera atra begata en ers.
Una nuei de luna plena en que continaba aladrando con os machos, bide una luzeta debán d’er. Pensé en bel reflexo e no fize pon de causo, pero cuan chiré los machos, i yera debán d’er, torné á chirar e atra begata n’eba la luzeta debán d’er. Asinas que, con medrana en o cuerpo, se’n torné ta casa.
Á l’atra nuei torné á pasar-li lo mesmo, e á l’atra tamién, asinas que se’n fue á bier á lo mosen por bier que li diziba.
-Pregunta á ixa luzeta que ye lo que quiere. –li dizié o mosen.

O labrador se’n fue á triballar, e cuan aparixié a luzeta fize lo que lo mosen li eba dito.
-Qué quiers de yo? –li pregunté tremolando.
-So lo tuyo amigo –li respulié una boz roncallosa. Biengo á dizir-te que lo mío espritu no ye tranquilo porque fize bellacosa mal en bida. Por as nueis, cuan saleba á triballar por as nueis, me dedicaba á cambear as buegas d’os campos ta ganar tierras. Garra chen paré cuenta, pero agora te demando que tornes as buegas á lo suyo puesto, e asinas o mío espritu i será en paz. Fe-lo tú!!

A luzeta desaparixié, e lo labrador se dediqué á apañar as buegas sin dizir cosa ta no emporcar a memoria d’o suyo amigo. E dende ixa nuei, a luzeta no’n torné enxamás.

Buegas: lindes
Muito preto: ávaro
Cuatrons: cuadrados
L’ortal: el huerto
Picando: cortando
Fusta: madera
O lusco: el amanecer
Dallo: guadaña
Xada: azada
Aladrando: arando
Bel: algún
Medrana: miedo
Mosen: cura
Garra chen: nadie



27/1/14

FALORDIETAS



L’ ESPIELLO DE MATSUYAMA (II)
Un diya, a mai se metié dolenta e, á penar de cusirar-la pai e filla, cada diya yera pior, asinas que, beyendo que iba á morir, clamé á la suya filla e li demandé que li trayese la caxa do alzaba l’espiello dizindo-li:
-Filla, bo á morir, pero no te metas tristas. Cuan ya no siga con busatros, prométeme que gollarás iste espiello toz os diyas. Me beyerás en er, e pararás cuenta de que, anque dende muito luen, siempre i seré con tú.

Cuan murié a mai, a mesacha ubrié a caxa de l’espiello e cada diya, como li’n eba prometito lo gollaba, e en er beyeba la cara d’a suya mai, tan beroya e goyosa como antis d’a malotía. Con era fablaba, e á era li confitaba as suyas penas e los suyos goyos; e, anque la suya mai no li diziba garra cosa, siempre li parixeba que yera chunto á era.
Un diya, o pai la bide debán de l’espiello, como si parlase con er. E, sorprendito, a mesacha li respulié:
-Pai, toz os diyas gollo iste espiello e beigo á la mia quiesta mai, e fablo con era.

E li rezenté lo presén e la demanda que la suya mai li eba feito antis de morir, lo qu’era no eba dixato de cumplir ni un solo diya.
O pai se quedé tan embelecato con ixas parolas, qu’enxamás gosé dizir-li que lo que beyeba toz os diyas en l’espiello yera era mesma e que, talmén por a fuerza de l’aimor, s’eba combertito en a imachen d’o fermoso rostro d’a suya mai.

Dolenta: enferma
Garra cosa: nada
Gosé: se atrevió


21/1/14

FALORDIETAS



L’ ESPIELLO DE MATSUYAMA
En Matsuyama, lucar luen de cualsiquier puesto, bibiba una parella de chobens campesinos que n’eban á la suya filla chicotona como zentro e goyo d’as suyas bidas. Un diya, o mariu abié que baxar á la capital por uns asuntos e, por a medrana d’a muller por un biache tan luengo, l’aconorté con a promesa de tornar ascape e de trayer-li, á era e á la suya filla, polius presens.
Dimpués de muitos meses, bide á lo suyo mariu e pude ascuitar d’os suyos morros lo que li eba pasato e las cosas qu’eba beyito, mientres que la nirna chugaba goyosa con os chuguetes que lo suyo pai li eba mercato.
-Ta tú –li dizié á la suya muller- t’he trayito un presén muito estranio. Gollalo e dizime qué beyes dentro.
 
Yera un oxeto retuno, blanco por un costato, con adornos de paxaros e flors, e por l’atro, muito brilán. En gollar-lo, a muller, qu’enxamás eba beyito un espiello, quedé esluzernata cuan bide á una choben e goyosa mesacha que no conoxeba. O mariu prenzipié á arreguir-se cuan bide a cara d’a suya muller.
-Qué beyes? –li pregunté o mariu.
-Beigo á una beroya choben que me golla e muebe os morros como si quisiese parlar-me.
-Lo que beyes ye a tuya cara reflexata en ixe beire. Se clama espiello, e en as ziudaz lo ne han totas as mullers.

A muller se quedé embelecata con aquer presén, lo alzé en una caxeta e, sólo de cabo cuan, lo sacaba ta contemplar-se.
Pasé o tiempo e la nirna se fize una beroya mesacha, buena e afalagosa, que cada diya se parixeba más á la suya mai; pero era enxamás li amostré ni li fablé de l’espiello ta que no se tornase una mesacha conzietera por a suya polideza. Asinas que, dica lo pai se xublidé de aquer espiello tan bien alzato.
Continará …

Espiello: espejo
Medrana: miedo
L’aconorté: la consoló
Polius: bonitos
Gollalo: míralo
Retuno: redondo
Esluzernata: alucinada
Lo alzé: lo guardó
Afalagosa: cariñosa
Conzietera: caprichosa
Xublidé: olvidó

14/1/14

FALORDIETAS



L’AUGUA SORA (V)
Allora se’n fuoron ta casa suya, do plantoron a branca de l’árbol. E la branca chité e prenzipié á crexer, e de cada fuella nueba que chitaba saleban cantas como si l’árbol estase pleno de muxons.
Á l’atro diya, os dos chirmans se’n fuoron de cazata ta poder chentar, e se’n troboron con o rei, pero no lo reconoxioron porque enxamás lo eban beyito. Asinas que fabloron con er, e lo rei lis combidé á almorzar, pero los mesaches li dizioron que no podeban dixar á la suya chirmana sola, e allora dizié o rei.
-Pos que se bienga tamién.

E se’n fuoron á escar-la ta dimpués almorzar con o rei. Cuan dentroron en o castiello bidon á una muller en una garchola que lis die muita pena, pero no dizioron cosa. Dimpués de chentar, o rei lis amostré o castiello e los chardins e, cuan ya se’n iban combidoron á lo rei á casa suya, que lis dizié que d’alcuerdo.
Asinas que ya en casa suya, prenzipioron á pensar que fer de chentar, en ixas i yeran cuan sintioron parlar á lo paxaro;
-Li cuacan os pepinez replenos de perlas.
-Pero que dize?
-Li cuacan os pepinez replenos de perlas.
-E do imos á en trobar de perlas?
-Debaxo de l’árbol que canta en trobarez una arqueta plena de perlas.

Os mesaches escoron l’arqueta e la en troboron, paroron os pepinez e á l’atro diya clamoron á lo rei. Íste se presenté acompañato d’un consellero, e prenzipioron á chentar. O rei tallé un d’os pepinez e, cuan bide as perlas dizié;
-Do se ha beyito minchar pepinez replenos de perlas?
-E do se ha beyito que una muller pueda librar un cachurret, un mixinet e una corniza? –dizié o paxaro.
-Pos qué sin libré a reina?
-Pos á los tres mesaches que has debán de tú. –torné á dizir o paxaro. A buestra berdadera mai ye a muller  que ye en una garchola, que ye a reina, e las chirmanas d’a reina cambeoron á cada un por una cría de can, una de mixino e una corniza, e á busatros tos capuzé en o ríu en una capacha.

Allora o rei se debanté e abrazé á los suyos fillos pleno de goyo por saper que los suyos tres fillos yeran bibos. Li dizié á lo suyo consellero que soltase á la reina, á la que li demandé perdón. E tamién ordené que agafasen á las chirmanas d’a reina e las engarcholasen en á mesma garchola.
E dimpués de ísto, e con glarimas en os güellos se’n tornoron ta lo castiello, do fuoron goyosos como lis eban dito.

Chité: brotó
Muxons: pájaros pequeños
Amostré: enseñó
Replenos: rellenos
Cuacan: gustan
Paroron: prepararon
Glarimas: lágrimas

9/1/14

FALORDIETAS



L’AUGUA SORA (IV)
Os atros dos chirmans yeran gollando lo cultro e, de bote e boleyo, bidon  que íste s’emplenaba de sangre.
Allora dizié o segundo chirmán:
-Isto sinifica que lo nuestro chirmán  ye en periglo, asinas que me’n bo por bier si puedo aduyar-li.

Li dié o suyo espiello á la suya chirmana e se’n fue por a selba. Dimpués de muito tramenar, se’n trobé l’armita e pregunté á l’armitaño lo mesmo que lo suyo chirmán, e l’armitaño li dié atro bolo, e li dizié as mesmas instruzions, pero á lo mesache li pasé lo mesmo que á lo suyo chirmán e quedé feito de piedra.
A chirmana, que yera gollando lo espiello, bide como s’enfoscaba, e replequé que lo suyo segundo chirmán tamién i yera en periglo. Asinas que se’n fue por o mesmo camín que los suyos chirmans.
Cuan plegué á l’armita, pregunté á l’armitaño;
-Ha beyito busté pasar por aquí á dos mesaches?
-Dos mesaches que yeran escando l’augua sora?
-Ixos son, ixos!
-Pos á los dos lis dizié lo mesmo  que te digo á tú, que pilles iste bolo e, cuan beigas que lo camín baxa, ites á rodar o bolo, que se aturará debán d’un mon, allora puya á lo cobalto sin chirar a capeza, porque en o cobalto i ye lo paxaro que fabla e, cuan lo agafes, ya podrás gollar ta zaga sin periglo.

Allora, a mesacha pillé o bolo e li demandé una trozet de tela ta zaboyar-se los uitos e se’n fue, e fize lo que li dizié l’armitaño. E como s’eba zaboyato los uitos no ascuité as bozes que la clamaban, e asinas i plegué ta lo cobalto d’o mon, do bide un au, l’agafé e lo paxaro fablé.
-Una muller, una muller m’eba que agafar! –dizié o paxaro.

E la mesacha li fize morisquetas e li fablé tobamén, e dimpués li pregunté por l’augua sora e por l’árbol que canta. E l’au, goyoso por as parolas d’a mesacha, li espliqué do yera l’augua sora, e que si ruxiaba con ixa augua á los suyos chirmans feitos de piedra, o maldau se desferba.
A mesacha tallé una branca de l’árbol que canta, emplené una charra con l’augua sora e mullé a branca en l’augua, e con era ruxié á los suyos chirmans, e lo maldau se desfize.
Continará ...

Gollando: mirando
De bote e boleyo: de repente
S’enfoscaba: se oscurecía
Replequé: entendió
Escando: buscando
Agafes: agarres
O cobalto: la parte de arriba
Un au: un ave
Zaboyar-se: taparse
Uitos: oidos
Morisquetas: caricias
Branca: rama
Charra: jarra
Mullé: mojé
Ruxié: regué


3/1/14

FALORDIETAS

L’AUGUA SORA (III)
Pasé o tiempo e los ninons crexioron en a casa d’o guarda que los eba replegato, e ni er ni a suya muller dizioron cosa á garra chen sobre l’orichen  d’os nirnos, asinas que totas as chens que los conoxeban pensaban que yeran os suyos fillos.
Pero un diya murié o guarda e la suya muller abié que ir-se-ne t’atra casa chunto á la selba e más chicotona. E cuan a ninona fize quinze añadas murié a suya mai. Allora, a mesacha se fize cargo d’a casa mientres que los chirmans feban triballos u cazaban ta poder mantener-sen os tres.
Dica que un diya, una biella se amané á la casa e estié fablando con a mesacha, mientres os chirmans yeran en a selba picando fusta, e á la fin d’a charrada li dizié;
-No serez goyosos dica que aigaz istas tres cosas: l’augua sora, o paxaro que parla e l’árbol que canta.

A mesacha se alticamé e cuan tornaron os suyos chirmans lis rezenté lo que li eba dito a biella. Allora lo mayor li rezenté qu’ers tamién s’eban trobato á una biella qu’estié fablando con ers e que á la fin lis dié un espiello e un cultro, dizindo-lis que, cuan o espiello s’empañase u lo cultro s’emporcase de sangre, quererba dizir que lo suyo amo se’n trobaba en gran periglo
Asinas que lo chirmán mayor se’n fue á escar as tres cosas que dizié a biella e, antis de prenzipiar o camín, li dié o cultro á los suyos chirmans.
Dimpués de muito caminar, bide á un armitaño debán d’a suya armita, e dezidié preguntar-li si sapeba do se’n trobaban l’augua sora, o paxaro que fabla e l’árbol que canta. L’armitaño li respulié que sí lo sapeba, pero que toz los qu’escaban istas tres cosas quedaban con un maldau e no’n tornaban enxamás.
O chirmán  mayor li respulié qu’er quereba conseguir-las, e allora l’armitaño li dié un bolo con istas instruzions; que cuan beyese que lo camín baxaba, lo dixase rodar, que se aturarba debán d’un mon e que nunca chirase la capeza ta zaga.
O mesache pillé o bolo e, cuan bide que lo camín baxaba, fize lo que l’armitaño li eba dito e prenzipié á puyar o mon, pero á mitá d’a puyada sintié unas bozes que lo clamaban, chiré a capeza e se quedé feito de piedra.
Continará …

Garra chen: nadie
Picando fusta: cortando madera
Parla: habla
Se alticamé: se preocupó
Espiello: espejo
Cultro: cuchillo
Maldau: encantamiento
Bolo: piedra redonda
Aturarba: pararía
Ta zaga: para atrás
Puyar: subir


26/12/13

FALORDIETAS



L’AUGUA SORA (II)
Pero á los poquez meses, a embidia prenzipié á fer niedo en o coral d’as dos chirmanas mayors, tanto que rematoron odiando á la chirmana chicotona.
Chusto á l’añada de casar-sen, a reina libré un ninón. As chirmanas, aprobeitoron un inte que la reina dixé durmiendo á lo suyo fillo ta furtar-li lo nirno, lo caloron  en una capacha e lo chitoron á lo ríu ta que se afogase. En puesto d’o ninón, li presentoron á lo rei una capacha con un cachurret dentro, e li dizioron á lo rei que lo eba librato á suya chirmana.
O rei, anque la quereba muito, se lebé un disgusto tan gran que pensé en forachitar-la de casa, pero los suyos consellers li dizioron que no lo fese, pos no sapeban qué podeba sinificar ixo.
Tanimientres, a capacha en la qu’eban dixato á lo nirno baxé por a bal dica que se aturé en unas pasaderas d’o ríu, e astí lo en trobé un d’os guardas d’o rei. E como iste guarda deseyaba un fillo, lo replegué e lo se lebé ta casa suya, e la suya muller se metié asabelo de goyosa e dezidioron no dizir cosa á garra chen.
Pero pasé que á los poquez meses a reina se quedá preñata atra begata.
As chirmanas, que la odiaban encara más porque no eba salito lo plan como eras pensaban, dezidioron fer lo mesmo atra begata. Asinas que cambioron á lo nirno por un mixinet. O rei s’encarrañé, pero los consellers li dizioron que iste suzeso yera encara más misterioso, e que aguardase una begata más antis de forachitar á la reina d’o castiello.
E resulté que la capacha con o nirno fue á aturar-se en as mesmas pasaderas que lo suyo chirmanet, e tamién pasé que o guarda bide la capacha e se lebé á lo nirno ta casa suya, asinas ya n’eban dos fillos.
A reina se quedé preñata una terzena begata, e libré una filla. As chirmanas tornoron á fer lo mesmo, pero ista begata, en puesto de un cachurret u un mixinet, metioron en a capacha una corniza con sangre, e chitoron á la nirna ta lo ríu en atra capacha. E torné a pasar lo mesmo, se aturé a capacha en as pasaderas e la en trobé o mesmo guarda, e la se lebé ta casa suya.
Tanimientres, o rei, que ya no quereba ascuitar á los consellers, mandé fer una garchola de fierro, engarcholé á la reina e la penché chunto á la puerta d’o castiello ta que se moflasen d’era.
Continará …

O coral: el corazón
Libré: parió
Furtar-li: robarle
Capacha: cesta
Cachurret: perrito
Forachitar-la: echarla
A bal: el valle
Mixinet: gatito
Fillos: hijos
Corniza: trozo de madera
Garchola: jaula
Fierro: hierro
Penché: colgó


12/12/13

FALORDIETAS



L’AUGUA SORA
Un rei que yera plegato  á estar rei estando muito choben, yera embelecato d’a filla d’un d’os guardas que cusiraban as tierras d’o castiello.
Iste guarda eba la suya casa dentro d’as buegas d’os chardins d’os castiello, e por ixo lo rei gosaba fer gambadetas por ers con a esperanza de’n trobar-se con era, pero enxamás la podeba beyer á solas, ya que siempre iba con as suyas dos chirmanas.
Asinas pasaban os diyas e lo espritu d’o rei i yera entre l’ansiedá e la malincolía. Una d’as begatas en que yera gollando á trabiés d’uns maticals, bide que as tres fillas d’o guarda yeran en a puerta d’a casa cosiendo.
Allora o rei paré orella e ascuité:
-Me ferba goyo poder casar-me con un choben bien pincho qu’estase furnero, porque asinas n’aberba de pan ta yo e los míos fillos ta cutio –dizié a chirmana mayor.
-Pos á yo –dizié a meyana – me ferba goyo casar-me con un guisandero choben e poliu, porque asinas n’aberba de chenta toz os diyas.
-Pos yo no quiero dengún d’ixos marius, porque yo quererba casar-me con o rei. –e lo diziba sabiendo que yera imposible.

E lo rei que lo ascuité, blinqué os maticals e se presenté debán d’as mesachas e lis dizié:
-He ascuitato los buestros deseyos e, cuan queraz, yo me ocupo de que se zilebren ixas tres bodas en o mío castiello. A mayor se casará con o mío furnero, a segunda chirmana se casará con o mío guisandero, e tú, a chicotona, te casarás con yo, porque yo so lo rei e yes a dueña d’o mío coral.

As tres fillas d’o guarda, anque pensaban que yera muito poliu e pincho, pensoron que yera un d’os criados d’o rei e se arriguioron d’er. Pero allora, i plegué lo suyo pai, que reconoxié á lo rei, e las tres chirmanas replecoron que yera berdá lo qu’eba dito lo mesache.
Asinas que se casoron as tres chirmanas muito goyosas.
Continará …

Sora: dorada-amarilla
Embelecato: enamorado
Cusiraban: cuidaban
Buegas: límites
Gosaba: solía
Fer gambadetas: dar paseos
Gollando: mirando
Maticals: arbustos
Furnero: panadero
Ta cutio: para siempre
Guisandero: cocinero
Chenta: comida
Coral: corazón
Replecoron: entedieron

26/11/13

FALORDIETAS



IXO YE BUENO (II)
Asinas que plantoron un gran mayo, ligoron á lo rei con cuerdas e li metioron palla arredol ta cremar-lo bibo. Pero un d’ers chilé;
-No podemos cremar-lo e sacrificar-lo á los nuestros dioses!!!, li manca un dido, ixo estarba una ofensa ta ers.
-Pos esquemos á lo suyo consellero.-dizié  otri.

Escoron e escoron, pero garra chen se podeba prexinar que lo consellero yera en a garchola por orden d’o rei, asinas que tampó no podioron cremar-lo.
Pasatos uns meses, uns aliatos d’o rei luitoron e ecspulsoron á los suyos enemigos, e aduyoron á lo rei á tornar á lo poder.
O rei, una begata ya libre e con poder, lo primero que quise fer fue fablar con ó suyo consellero ta dizir-li que n’eba de razón e que quereba premiar á suya sapienzia. Una begata debán d’er, li dizié;
-N’ebas de razón, estié bueno tresbatir o dido, asinas no me cremoron, e estié bueno que t’engarcholase, asinas no yes muerto. Demándame lo que quieras que lo te daré.

O consellero li dizié:
-Tot iste tiempo en a garchola me fize pensar, e plegué á la conclusión de que so un biello e quiero dixar ista bida. Quiero dedicar tot o timpo que me quede á pensar como armitaño en as selbas, en contauto con a Naturaleza.

O rei li respulié;
-Ixo ye bueno.
-Beigo que ez aprendito a leuzión. –contesté o consellero.

E se’n fue cutio cutio ta desaparixer por entre os arbols.

Mayo: árbol que se pone en la plaza para fiesta de primavera
Ligoron: ataron
Palla: paja
Cremar-lo: quemarlo
Chilé: gritó
Esquemos: busquemos
Prexinar: imaginar
Begata: vez
Armitaño: ermitaño
Cutio cutio: sigilosamente



20/11/13

FALORDIETAS



IXO YE BUENO
Un rei n’eba como amigo e consellero á lo suyo primer ministro. Yera un ombre tranquilo e saputo que li aduyaba en lo que sapeba e podeba. Iste ministro e consellero gosaba emplegar o dito;
“Ixo ye bueno”, e cuasi seguro que siempre azertaba, sapeba cuan parlar e qué dizir …
Anque un buen diya o rei, pelando una mazana, s’entiboqué con a noballa e se tallé o dido gordo. O rei prenzipié a chilar e con os güellos ubiertos batalers gollé á lo suyo ministro. O ministro asabelo de mielsudo lo gollé e dizié; “Ixo ye bueno”.
O rei, asabelo d’encarrañato li chilé:
-Sólo por l’aprezio que te n’he, no te tallo la capeza, pero te bo á engarcholar. Cómo be á estar bien que yo tresbata un dido?

O ministro mientres yera agafato gollé á lo rei e li dizié atra begata:
-“Ixo ye bueno”.

O rei pensé;
-Iste ombre ye atarantato, pensar qu’engarcholar-lo “ye bueno”.

Pasatos uns meses, os enemigos d’o rei dominoron e conquistoron as suyas tierras e se quedoron con o suyo castiello. Os enemigos dezidioron cremar-lo en sacrifizio á los suyos dioses por aber-lis dixato ganar á iste rei.
Continará …

Consellero: consejero
Saputo: sabio
Gosaba: solía
Tallé: cortó
Güellos: ojos
Batalers: de par en par
Gollé: miró
Mielsudo: tranquilo
Engarcholar: encarcelar
Tresbata: pierda
Cremar-lo: quemarlo

6/11/13

FALORDIETAS



MUXÓN (III)
-Pai, mata á lo guá, que me s’ha minchato!

O pai pillé á lo guá d’un ramal e lo se lebé ta un campo, lo maté e con un cultro l’ubrié en canal. O pai esqué por totas as partis, remené as ensundias e budiellos pero, no en trobé á Muxón. O pai, asabelo de tristo, se’n fue e dixé os budiellos d’o guá en o campo. Pero con a ulor, pasé un lupo que se minché os budiellos, e con ers á Muxón.
A l’atro diya, o lupo escaba de chentar chunto á un rebaño de güellas, e Muxón que paré cuenta, prezipié á chilar;
-Pastors!!!, que biene o lupo!

Os pastors, que sintioron os chilos, rodioron á lo lupo e lo matoron á tochazos. Cuan ya yera muerto, lo ubrioron con as suyas noballas, mientres Muxón chilaba que parasen cuenta e no li fesen mal. Pero los pastors no lo beyoron, e un d’os pastors se fize un tambor con o pelello d’o lupo, e Muxón se quedé dentro d’o tambor sin que dengún d’os pastors parase cuenta en er.
O pastor alzé o tambor chunto á una gran lezinera e se’n fue. Muxón se dediqué á rader o pelello con totas as suyas fuerzas e, poquet á poquet, consiguié ubrir un chiquet forato por do saqué a capeza. E
cuan lo consiguié bide benir á dos furtaires con una taleca plena de diners que lo amagoron en un forato d’a lezinera, e antis d’ir-se-ne dizioron;
-Aquí i será seguro ista nuei, maitín mos repartiremos os diners.

En que se’n fuoron, Muxón saqué o cuerpo, e cuan ya yera difuera se’n fue corriendo ta casa. I yeran os suyos pais, tristos e plorando. Cuan bidon á lo suyo fillo se metioron asabelo de goyosos, Muxón lis rezenté tot lo que li eba pasato, e tamién lo d’os furtaires.
Asinas que Muxón e lo suyo pai se’n fuoron enta la lezinera, sacoron a taleca e la se leboron ta casa. O pai merqué atro guá, e lis sobré diners ta mercar-sen más cosas que menestaban.
E fumo zafumato,
por a chaminera se ha esfumato.

Guá: buey
Cultro: cuchillo
Esqué: buscó
Remené: revolvió
Budiellos: intestinos
O lupo: el lobo
Noballas: navajas
Alzé: guardó
Lezinera: encina
Os furtaires: los ladrones
Forato: agujero
Taleca: saco
Amagoron: escondieron
Merqué: compró
Menestaban: necesitaban


29/10/13

FALORDIETAS



MUXÓN (II)
Asinas que plegué Muxón ta do i yera lo suyo pai e li dizié:
-Pai, te traigo la chenta.

E lo pai , que solo beyeba á lo borricallo, dizié;
-Do i yes fillo, no te beigo?
-I so aquí, en a orella d’o borricallo.

Allora li dizié Muxón á lo suyo pai:
-Pai, li fo uns ballos mientres mincha?
-E cómo los bes á fer?, con lo chicotón que yes, no podrás con os guás.

Muxón se’n puyé á la capeza d’un d’os guás e lis dié orden de ir ta debán, e dimpués chirar e asinas una e atra begata dica que lo suyo pai rematé de chentar. E asinas continoron chuntos dica que se’n tornoron os dos chuntos enta casa suya. O pai dixé os guás en a cuadra e lis ité palla ta que minchasen. E Muxón, que yera asabelo de cansato, se quedé dormito denzima d’a palla, e un d’os guas, minchando minchando, lo se trusquié.
E cuan plegué la ora de zenar, Muxón no amanixeba por garra puesto, os suyos pais lo escoron por toz os puestos, e cuan yeran por a cuadra, o suyo pai sintié á Muxón que li fablaba dende dentro d’o guá que li diziba;
Continará …

Pai: padre
Chenta: comida
Allora: entonces
Ballos: surcos
Os guas: los bueyes
Chirar: girar
Palla: paja
Asabelo: muy
Trusquié: tragó
Garra puesto: ningún sitio
Sintié: oyó
Fablaba: hablaba


21/10/13

FALORDIETAS



MUXÓN
Bi eba una parella de pastors que yeran tan chicotons que las chens los conoxeba por a embotada de “as miquetas”. Ixo no lis importaba brenca pero, no n’eban de fillos e ixo sí
que lis amolaba.
Cuan chemecaban, a chen lis diziba;
-E ta que querez un fillo, si será un menuto.
-Bai, e qué, pos menuto e tot, queremos un fillo.

E asinas pasé que una fada que los ascuité e lis conzedié un fillo, e naxié tan chicotón como un menuto, e li metioron de nombre Muxón.
Pasé o tiempo e Muxón fize añadas, pero tan chicotón como siempre. Yera un mesache que no reblaba debán de cosa. Un diya que lo suyo pai yera triballando dende lo maitín, li dizié á la suya mai que quereba ir er á lebar-li l’almuerzo.
-Mai, díxame lebar l’almuerzo.
-Cómo lo bes á fer con lo chicotón que yes?
-Para l’almuerzo e carga lo borricallo.

Cuan ya yera parata la chenta, Muxón se’n puyé, se calé en una d’as orellas e li dizié;
-Ta debán!

O borricallo prenzipié á caminar, e cuan lebaban un ratet, aparexioron tres furtaires dezaga un cantal que dizioron;
-Imos por ixe borricallo que be solo.

Muxón, que lis ascuité, dizié con boz roncallosa;
-Si tos amanaz á lo borricallo bos mataré e bos esmicazaré.

O borricallo azeleré o trango e los furtaires s’estioron quedos porque no sapeban de do beniba a boz.
Continará …

Muxón: pájaro pequeño
As miquetas: los poquitos
Lis amolaba: les fastidiaba
Menuto: enano
Fada: hada
No reblababa: no cedía
Yera parata: estaba preparada
Furtaires: ladrones
Amanaz: acercáis
Quedos: quietos

30/9/13

FALORDIETAS



A MESACHA CON UN MALDAU
Un choben tramenaba por o mundo escando abenturas, e un diya se’n trobé en o suyo camín con cuatro animals; un lupo, un can, una alica e una forniga, disputando-sen un carnuz que s’eban en trobato.
Como no se meteban d’alcuerdo, li demandoron á lo choben  que repartiese o carnuz entre ers. O mesache azeuté, saqué la suya espata, trestallé o carnuz como er pensaba e lo repartié entre os cuatro animals, parexiendo-lis á toz bien.
Á l’alica li dié os libianos, coral, budiellos, …., á lo lupo as patas de dezaga, á lo can as costiellas e á la forniga la lomera.
Cuan se’n iba, os animals que yeran agradezitos por á suya aduya li parloron d’istas trazas:
-Tiene un pelo d’a mía capeza –dizié o Lupo. Lébalo contú e cuan menestes combertir-te en lupo no más has que dizir: “So lupo”, e lupo será. E cuan quieras tornar á estar ombre dizirás: “So ombre”.

Allora, l’Alica li dié una d’as suyas plumas e li dizié:
-Tiene ista pluma e lébala contú, e cuan menestes combertir-te en alica dizes: “So alica”, e alica serás. E cuan quieras tornar á estar ombre dizirás; “So ombre”.

O Can tamién se ranqué un pelo e li dizié, como los demás, que cuan menestase estar can, diziese; “So can”, e ta tornar á estar ombre; “So ombre”.
A Forniga estié pensando que dar-li, e á la fin se ranqué una antena e li dizié;
-Yo no sapeba que dar-te, porque menesto tot, pero anque me quede sin una antena, que ye como quedar-me tuerta, la te do. E cuan menestes fer-te forniga, dizes; “So forniga”, e ta tornar á estar ombre; “So ombre”.

Dimpués de recullir toz os presens, o choben se’n fue asabelo de goyosos por as cosas que li eban dato. E pensando en ixas cosas, plegué enta un castiello, do se diziba que bibiba un chigán que alzaba con er una mesacha á la que garra chen podeba bier.

Maldau: encantamiento
O lupo: el lobo
L’alica: el águila
A forniga: la hormiga
Carnuz: animal muerto
Os libianos: los pulmones
Os budiellos: los intestinos
O coral: el corazón
Menestes: necesites
Allora: entonces
Un chigán: un gigante
Alzaba: guardaba
Garra chen: nadie

11/9/13

FALORDIETAS



AS FLORS D’A ROSERA (IV)
A mesacha li curé as nafras un diya, e dos diyas e dimpués de tres diyas, o mesache ya yera tan bien que se metié de pié e dizié que ya no yera dolento. A mesacha dezidié ir-se-ne, pero los pais d’o mesache quereban que se quedase, e li ofrezioron muitos presens, e tamién diners, pero a mesacha refusé tot, e antis de partir li dizié á lo mesache:
-Alcuérdate de qui te curé!!!!

Asinas que la mesacha se’n fue ta casa suya, se tiré as ropas que lebaba e se’n fue á bier a mazeta, e descubrié que a rosera yera biba e plena de flors. E ixa mesma nuei, cuan dioron as doze, se lebé a mazeta ta la finestra e canté;
-Fillo d’o rei, biene ya
que as flors d’a rosera
florexitas son.

E aparixié o mesache, con una espata en a man, entré en a cambra e li dizié á la mesacha:
-Mala muller!!!, me has esnafrato!!!!, agora morirás.
-Alcuérdate de qui te curé!

En sentir ixo, o mesache reconoxié a boz d’a persona que lo eba curato, abenté a espata e abrazé á la mesacha.
Más tardi, o mesache fize lo imposible por saper qui eba meso as noballas que li eban esnafrato.
Á la madastra e las fillas no lis fize cosa, pos yera buena persona. En cuanto á la mesacha, por curar-lo, li eba librato d’o maladu que li eba feito una broxa e dende ixe diya dixé de combertir-se en paxaro.
Os dos mesaches se pilloron d’as mans e se’n fuoron á bibir chuntos.

As nafras: las heridas
Dolento: enfermo
Refusé: rechacé
Se tiré: se quitó
Finestra: ventana
Espata: espada
A cambra: la habitación
En sentir: al oir
Abenté: tiró
Maldau: hechizo

9/8/13

FALORDIETAS



AS FLORS D’A ROSERA (III)
Una begata que s’enteré a mai, li encargué á la filla que tornase á bier á la suya chirmanastra. E li dié unas noballas ta que las apedecase en a tierra d’a mazeta con a punta t’alto. A filla se’n fue á la casa d’a chirmanastra e li dizié;
-Iste maitín he tresbatito un penchante e biengo á escar-lo por aquí.

A chirmanastra li dizié que no lo eban beyito, pero que lo escase si quereba por a casa. E era, aprobeité ta ficar as noballas en a mazeta, e dimpués, sacando lo penchante d’a suya pocha dizié;
-Aquí i ye, lo en trobé. –e se’n fue ta casa suya á dizir-li’n á la suya mai.

Plegué a nuei e asinas se fizon as doze saqué a mesacha la mazeta á la finestra e canté;
-Fillo d’o rei, biene ya
que as flors d’a rosera
florexitas son.

Aparixié o paxaro e prenzipié á esbolustrar-se en a tierra d’a mazeta, tasamen prenzipié á fer-lo, s’emplené de nafras, e era ascuité á suya boz que diziba;
-Ay, mala muller!, me has esnafrato! –e se’n fue bolando.

A mesacha, sin saper que pasaba, prenzipié á plorar sin poder aconortar-se. Tanto ploré que la rosera se ixuqué e tresbatié totas as suyas fuellas, e allora bide as noballas qu’eba meso á suya chirmanastra e, como yeran plenas de sangre, replequé por qué o paxaro se’n yera ito. Á suya tía, cuan s’enteré, li dizié;
-No plores más. Bístete de medico, pilla iste pote e bes-te-ne á bier á iste mesache que ye dolento en un castiello no luen de aqui, e cuan lo beigas li fas unas esfriegas con una pluma mullata en o charapote d’o pote que lebas.
E cuan se cure, te’n bes sin dizir qui yes.

Asinas lo fize a mesacha, tardé bels diyas en trobar o castiello. Consiguié bier á lo mesache, e lo reconoxié ascape pos n’eba o cuerpo pleno de talladuras. Li labé as nafras e lugo li unté con una pluma mullata en o charapote.
Continará …

Noballas: navajas
Apedecase: enterrase
Penchante: colgante
Escar-lo: buscarlo
Tasamen: escasamente
Nafras: heridas
Aconortar-se: consolarse
Se ixuqué: se secó
Tresbatié: perdió
Replequé: entendió
Talladuras: cortes
Charapote: brebaje

2/7/13

FALORDIETAS



AS FLORS D’A ROSERA (II)
E á l’inte s’amanaba un paxaro que s’esbolustraba en a tierra d’a mazeta e se combertiba en un mesache poliu, dentraba en a cambra, se posaba chunto á era e pasaban a nuei parlando dica o lusco; e cuan li tocaban as primeras rayadas de sol, er se combertiba atra begata en paxaro e se’n iba bolando. Pero cuan se’n iba dixaba cayer una bolseta con diners.
Isto pasaba una nuei dezaga d’atra, asinas qu’en poco tiempo, as dos mullers eban chuntato ya muitos diners, e la tía mercaba totas as cosas polidas que ísta deseyaba, con lo que pronto abié fama de rica en o lucar.
Ascape plegué ixa fama á los uitos d’a madastra, que no feba atra cosa que pensar cómo yera posible que abiesen tantos diners. E li dizié á la suya filla mayor:
-Bellacosa estrania pasa en casa d’a tuya chirmanastra, porque era gasta muito, asinas que has que besitar-la e fer por quedar-te de nueis en casa suya.

Asinas que a filla mayor fize lo que li dizié á suya mai, pero de diya no bide cosa, e de nuei se quedé dormita,, con lo que tampó no s’enteré de pon.
Allora la madastra nimbié á la segunda filla con o mesmo encargo, e aquera mesma tardi se’n fue á casa d’a suya chirmanastra con a mesma ideya. Asinas qu’estioron tot o diya chuntas e, cuan plegué a nuei se chitoron en o leito; ista begata la filla simulé dormir-se. E l’atra, pensando que yera dormita, cuan yeran as doze, saqué a rosera á la finestra e canté:
-Fillo d’o rei, biene ya
que as flors d’a rosera
florexitas son.

Dito lo cual, plegué lo paxaro e, ya ombre, se posé chunto a era e estioron fablando tota la nuei. E cuan salié o sol, se’n fue dixando a bolseta con os diners. Tot isto lo bide a filla chicotona e marché á dizir-li-ne á la suya mai.
Continará …

S’esbolustraba: se revolcaba
A cambra: la habitación
O lusco: el amanecer
Dezaga: detrás
O leito: la cama

18/6/13

FALORDIETAS



AS FLORS D’A ROSERA
Bi eba una begata un biudo que n’eba una filla asabelo de beroya á la que quereba muitismo. La quereba tanto que, por que no s’encarrañase, no pensé examás en tornar-se á casar.
Chunto d’a casa d’o biudo bibiba una biuda con dos fillas. A biuda yera deseyando casar-se atra begata e, eba meso los suyos güellos en o biudo. A biuda abié una ideya t’atrayer-se á la filla, e lo fize con buenas parolas e con presens, e lo fize tan bien que á la fin fue la propia mesacha la que li dizié á lo suyo pai que se casase.
Asinas que se casoron os dos biudos, en primeras tot yera goyo e no bi eba garra problema, ni sisquiera entre as fillas. Pero á los poquez meses a madastra e las dos suyas fillas prenzipioron á fer a bida imposible á la filla d’o biudo. Tanto l’amoloron, que la mesacha se’n fue á bibir á casa d’una tía d’era con fama de broxa entre os bezinos d’a redolada.
O suyo pai, porque no pensasen á suya muller e las suyas dos fillas que quereba más á la suya filla, no dizié cosa, pero iba toz os diyas á beyer-la un ratet.
Un diya, o biudo se’n fue á una feria, e pregunté á las fillastras qué quereban que lis trayese, a mayor li demandé un mantón bordato e la segunda un bestito de seda. Cuan li’n pregunté á la suya filla, ísta li contesté que sólo quereba que una rosera de flors royas.
-Sólo ixo? Bi abrá muitas cosas polidas …
-Sólo quiero que una rosera de flors royas. –porque á suya tía li eba dito que demandase ixo.

Asinas que o pai se’n fue á la feria e trayé tot lo que li eban demandato.
A filla calé a mazeta en o millor puesto d’a casa, e á los poquez diyas prenzipioron á chitar as primeras flors.
E totas as nueis, á las doze oratas, calaba la mazeta en á suya finestra e cantaba:
-Fillo d’o rei, biene ya
que as flors d’a rosera
florexitas son.
Continará …
Flors: flores
S’encarrañase: se enfadse
Güellos: ojos
Presens: regalos
Garra problema: ningún premio
L’amoloron: la fastidiaron
Calé: colocó
Doze oratas: doce en punto
Finestra: ventana

12/6/13

FALORDIETAS



A BROXA FIERA
Fa más de doszientas añadas, en un lucarón, bibiba una muller muito beroya, á más polida d’o lucar. Beroya como una rosa, de curbas sinuosas, polidas popas, garras torneatas e una cara sin igual. Sindembargo yera a mesacha más argüellosa e no respetaba á los suyos pais pos diziba no estar goyosa por estar pobre.
Diz a lienda que, un diya, ista beroya choben fue combidata por un mesache á una fiesta, pero á suya mai li dizié que no, pos no eba buena fama por estar poco formal con as mesachas.
A mesacha s’encarrañé asabelo e chilé e chilé, dica que’n un inte debanté a man ta dar-li una chapada á la suya mai, pero cuan baxaba la man, surtié una man negra d’a nada con grans unglas que soxeté a man d’a filla. Allora se ascuité una boz que dizié:
-Te maldigo mala muller por no querer á qui te dié a bida, dende güé e ta cutio, os ombres se amanarán, pero por o tuyo fiero rostro de tú fuyirán.

Asinas ye como de cuan en bez a mesacha se aparixe en os camins demandando á bel choben que li acompañe, os mesaches se aturan cuan beyen á una choben tan beroya, pero cuan son chunto á era, se trasforma en una biella broxa fiera.

Atras begatas se aparixe á os ombres capins e zorros, que cuan se amanan á era pensando que pueden fer bellacosa con era se combierte en una muller fierisma.

A broxa: la bruja
Fiera: fea
Beroya: hermosa
Popas: mamas, pechos
Argüellosa: orgullosa
S’encarrañé: se enfadó
Unglas:uñas
Güé: hoy
Ta cutio: para siempre
Se aturan: se paran
Capins: borrachos
Zorros: borrachos

4/6/13

FALORDIETAS



OS BIELLOS D’A ESPELUNGA (II)
Li saludoron, li fizon milentas preguntas, e á tot respuliaba o biellet, no chilando, pero sí con autoridá e una mica encarrañato. Á la fin gosoron dizir-li que lo suyo fillo yera plorando en a dentrata d’a espelunga, que li perdonase, ya que yera tan biello, e que tamién n’eba fredo.
-Qué pena, qué pena, …, e que no siga mala persona …
-Pero bueno, cómo be á estar mala persona con as añadas que ne ha?, si n’abrá nobanta añadas!!
-Ya fa tiempo que los fize, pero no ye buena persona.
-Pero si diz que plora porque buste li ha dato un tochazo.
-L’atarantato por a pena ye cuerdo; que no siga tan malo.
-Pero, se puede saper lo que ha feito?
-Sí, ye muito malo. E ixas malas azions li’n he que tirar yo á tochazos!
-Pero, ye posible?, tan malo ye?, pero, qué ha feito, diga busté, qué ha feito?
-Perder-li o respeto á lo suyo lolo!!!

Respuliaba: respondía
Chilando: gritando
Una mica: un poco
Encarrañato: enfadado
Gosoron: se atrevieron
L’atarantato: el loco
Lolo: abuelo