Asinas
que la coxa se calé en a taleca ta escar-lo sin sospeitar pon de pon, e lo
biello, que yera lo Fotronero, no más se calé dentro, zarré la taleca, la se
ité en a esquena e se’n fue luen d’o lucar d’a nina. O biello se ganaba la bida
de lucar en lucar, asinas que li dizié á la mesacha:Una finestra ubierta a l'aragonés ta rezentar e aprender.
30/6/12
FALORDIETAS
Asinas
que la coxa se calé en a taleca ta escar-lo sin sospeitar pon de pon, e lo
biello, que yera lo Fotronero, no más se calé dentro, zarré la taleca, la se
ité en a esquena e se’n fue luen d’o lucar d’a nina. O biello se ganaba la bida
de lucar en lucar, asinas que li dizié á la mesacha:18/6/12
FALORDIETAS
13/6/12
FALORDIETAS
Bi eba en un lucar un molinero que mediba l’ordio e lo trigo
que mercaba con una mida que capeba un almud,
pero que yera un poco más gran d’a mida chusta, e con ixo lis furtaba un poco
de zereyal a los bendedors en cada mida.6/6/12
FALORDIETAS
Sintié, por dezaga d’er, un estranio rudio. Pensé qu’estarba
bel lupo u bel onso que s’amanaba cutio cutio ta minchar-lo-se. Un escaldafredo
li recorrié tot o esquinazo, tanqué os güellos e se dispuse á morir.29/5/12
FALORDIETAS
Desaparixié l’almeta, e lo mesache dezidié tornar-se ta
casa, más que más porque iste diya feba las añadas. Se fize de nuei, e cuan
yera pensando do aturar-se a dormir, sintié unas bozes. Como yera solo e no
n’eba cosa que minchar s’amané por bier si li daban de chentar. Bide a luz
d’una chera e agora pudo ascuitar esclateramén;23/5/12
FALORDIETAS
O mesache no reblé en á suya ideya e, á l’atro diya, e á penar d’as glarimas d’os suyos pais, se’n fue. Á suya mai solo li dizié una cosa, que dentrase en toz os puestos machicos que se’n trobase por o camín (espelungas, armitas, ilesias, selbas, fuens, …) e que dixase que a fuerza d’a Naturaleza dentrase en er. O mesache li’n prometié e marché, estando lo diya 31 d’otubre, bispra d’a Nuei d’os muertos u Toz os santos, cuan saliba por a puerta de casa.15/5/12
FALORDIETAS
6/5/12
FALORDIETAS
A birabolas eba una polida color sora. Un diya, mientres bolaba entre las flors bide una paxarela azulenca. Se’n torné ta do i yera la suya mai e li dizié:
27/4/12
FALORDIETAS
22/4/12
FALORDIETAS

EQUINOZIO
Anque lo equinozio de primabera estié o pasato 20 de marzo, no me ha bagato escribir “isto” antis. Asinas que lo fo agora, anque siga cuasi un mes dimpués.
Equinozio biene d’o latín aequinoctĭum que sinifica “nuei igual”, ye dizir, que dura lo mesmo lo diya e la nuei. Bi ha dos equinozios, o de primabera e lo d’agüerro. Ista añada será o diya 22 de setiembre lo equinozio d’agüerro. Os equinozios pueden “cayer” en o diya 20 u 21 de marzo u en o 21 u 22 de setiembre.
Tota ista esplicazión biene ta esplicar o fenomeno de San Benito de Orante que dié a conoxer Ricardo Mur, e que yo bo á fer-lo en aragonés. Por zierto, yo so ateo, pero iste fenomeno be dillá d’a relichión.
Orante ye un lucar que ye á mitá de camín entre Chaca e Samianigo. Iste lucar ha una armita que se debanta en a punta d’o Zerristón (967 metros d’altaria), San Benito. Ye curioso que ye chustamen en a “divisoria” d’auguas entre lo ríu Aragón e lo Gálligo, tan curioso, que lo tellato de meya armita aboca ta un ríu e l’atra mitá ta l’atro. E la mesma armita ye la buega o muga de tres terminos: Orante, Nabasa e Bescansa.
Pero ye la rilazión d’ista armita con o sol lo que la fa espezial. Solo bi ha que zinco santuarios benedictinos en istas montañas, si los situgas en un mapa e fas dos linias que pasen por Orante se forma una X;
- San Benito d’Orante en o zentro d’a X.
- San Benito d’Erata, armita feita a 2005 metros d’altaria (NE), punta dreita d’o cobalto d’a X.
- Santa María de Ballarán, encomienda benedictina, güé una armita que pertenexe a San Chulián de Basa (SE), en a punta cucha d’o cobaxo d’a X.
- San Salbador de Leyre, monesterio benedictino (NW), en a punta cucha d’o cobalto d’a X.
- San Chuan d’a Peña, monesterio d’orichen benedictino (SW), en a punta cucha d’o cobaxo d’a X.
Continará …
Ha bagato: dado tiempo, tenido tiempo o ganas
A nuei: la noche
Bi ha: hay
L’agüerro:el otoño
Dillá: más allá
Aboca: vierte
A buega: el límite
A dreita: la derecha
A cucha: la izquierda
Güé: hoy
O cobalto: la parte de arriba
O cobaxo: la parte de abajo
11/4/12
FALORDIETAS
AS MORAS D’OS IBONSAs Moras d’os Ibons son unas fadas muito beroyas que biben en o fundo de bels ibons d’o Pirineo Aragonés, como lo de Gorgutes en a Bal de Benás u la Basa d’a Mora en a Bal de Chistau.
Son muitos os biachers que son pasatos por os berals de lo ibon e se son quedatos embelecatos con a gollada d’a Mora de lo Ibón.
Pero si queremos beyer-la …abrá que puyar-ie en a nuei d’o Solstizio d’estibo, ixa nuei machica dende lo prinzipio d’os tiempos.
Antis d’o lusco abrá que bañar-se, capuzar-se espullatos de raso e as fredas auguas de lo ibón, e saldremos á lo beral cutios cutios sin fer-ne de rudio. Si os nuestros corals son puros e libres de imbidias, aguardaremos á que la primera rayada de sol toque as tucas d’as montañas.
En ixe inte, un tobo turbio moberá o zentro de lo ibón, e poquet a poquet pillará fuerza debantando olas por tota la superfizie de l’augua. E d’o zentro de ixe turbio surtirá a Mora de lo Ibón, brilán, bestita con cullebras de milentas colors e cosa más.
Una begata sobre l’augua i remanirá, e prenzipiará un estranio danze á lo compás d’una melodía inigualable.
Por más que mos embelequemos d’a Mora, enxamás mos ferá causo. Sólo se conoxe lo causo d’un montañés que se quedé tan embelecato d’a Mora que á la fin, a Mora dezidié casar-se con er, pero eba que cumplir con tres condizions a prosima begata que puyase ta lo solstizio d’estibo:
- Eba que plegar ta lo ibón ni en ayunas ni chentato.
- Ni bestito ni espullato.
- Ni a piet ni á caballo.
O montañés se’n torné ta casa suya tristo e pensatibo. E s’estié tota l’añada pensando en a traza de cumplir as tres condizions d’a Mora. Asinas, en o Solstizio d’estibo, de maitins, o montañés se’n puyé enta lo ibón asabelo de goyoso, pos yera seguro de cumplir as tres condizions:
- Lebaba tres granos d’ordio en a boca.
- Un rete de pescataire como bestito.
- E montato denzima d’una crapa.
A Mora, cuan bide qu’eba cumplito las tres condizions, abié que casar-se con er. a penar de ixo, a Mora, encara li fize cumplir dos condizions más; qu’enxamás se’n tornase ta lo suyo lucar e que tampó no la clamase “muller de fumo” ni “muller d’augua”.
E dende allora bibe goyoso con a suya Mora en bel puesto d’istas montañas.
As fadas: las hadas
A bal: el valle
Embelecatos: enamorados
A gollada: la mirada
D’estibo: de verano
Machica: mágica
O lusco: el amanecer
Capuzar-se: zambullirse
Espullatos: desnudos
De raso: completamente
Cutios cutios: sigilosos
O turbio: el remolino
I remanirá: allí permanecerá
Chentato: comido
L’ordio: la cebada
Un rete: una red
A crapa: la cabra
19/3/12
FALORDIETAS
L’ABAT E LAS TRES DEBINETAS (II)Asinas que, lo mesmo diya que se remataba l’añada de plazo, se presenté lo choben flaire debán d’o siñor Bispe esfrazato de l’abat e con a capeza zaboyata por a capiella ta que lo Bispe no lo reconoxiese.
Cuan o Bispe lo bide, quise saper as respuestas a las suyas debinetas, e torné a preguntar a lo falso abat a primera pregunta:
-Si yo quisiese dar a buelta arredol d’o mundo, cuánto tardarba?
-Si Su ilustrisma caminase tan aprisa como lo sol, solo tardarba un diya en fer a buelta arredol d’o mundo.
O Bispe, dimpués de pensar-lo quedé satisfeito con a respuesta, asinas que pasé a la segunda pregunta:
-Si yo quisiese bender-me, cuánto balerba?
-Quinze monedas –respulié lo flaire sin dandalear.
Cuan o Bispe ascuité ixa respuesta, li pregunté:
-Por qué quinze monedas?
-Porque a lo nuestro siñor Jesucristo lo bendión por trenta monedas, e ye de dar que busté no puede baler tanto, a lo menos a mitá …
A lo Bispe li iban combenziendo ixas respuestas tan orichinals, e prenzipiaba a pensar que l’abat no yera tan fato como li eban dito. Allora li fize la terzena pregunta:
-Qué so pensando que no ye berdá?
-A suya ilustrisma ye pensando que so l’abat d’o monesterio, cuan en reyalidá sólo so lo flaire que cusira las güellas.
Allora, lo Bispe, parando cuenta d’a intelichenzia d’aquer choben flaire, dezidié que ocupase lo puesto de l’abat, e que l’abat se ocupase d’as güellas.
Zaboyata: cubierta
A capiella: la capucha
Dandalear: dudar
Allora: entonces
Cusira: cuida
Parando cuenta: dándose cuenta
12/3/12
FALORDIETAS
L’ABAT E LAS TRES DEBINETASIsto yera una begata un biello monesterio, situgato en o zentro d’una gran selba, en o que bibiban muitos flaires. Cada flaire eba una faena diferén. Asinas que bi’n eba un flaire portero, atro medico, atro guisandero, atro bibliotecario, atro pastor, atro chardinero, atro ortelano, atro mayestro, atro boticario, …Ye dizir, bi’n eba un flaire ta cada cosa, e toz lebaban una bida monastica estudeando e orando. Como en toz os monesterios, o flaire que más mandaba yera l’abat.
Se diz, que dica los uitos d’o siñor Bispe d’aquera redolata, que l’abat d’o monesterio yera una mica fato e no yera lo millor ta ixe cargo. Ta comprebar as alparzerías d’a chen lo fize clamar e li die una añada ta que resolbiese tres debinetas:
-Si yo quisiese dar a buelta arredol d’o mundo, cuánto tardarba?
-Si yo quisiese bender-me, cuánto balerba?
-Qué so pensando que no ye berdá?
L’abat se’n torné ta lo monesterio e se posé en a suya cambra ta pensar e pensar, e pensé tanto que por as orellas li surtiba fumo. Se pasaba tot o diya pensando, pero no li se ocurreba cosa; tanto pensaba que li feba mal o tozuelo.
Dica un diya entré en a biblioteca d’o monesterio por primera begata en a suya bida ta escar en os libros as soluzions e las respuestas que menestaba. Pero pasaba lo tiempo e l’abat no’n trobaba las soluzions d’as debinetas.
Cuan solo quedaban bels diyas ta que se cumpliese l’añada salié a fer una gambada por a selba e se posé desesperato debaxo d’un árbol. Pasé por o puesto un choben flaire que feba de pastor d’as güellas d’o monesterio, e cuan lo ascuité chemecar li pregunté qué li pasaba. L’abat li rezenté lo que li pasaba e las tres debinetas que li eba planteyato lo Bispe.
O flaire li respulié que no se alticamase más porque er sapeba como contestar a lo siñor Bispe.
Continará ...
As debinetas: los enigmas
A selba: el bosque
Os flaires: los frailes
O guisandero: el cocinero
O boticario: el farmaceútico
Os uitos: los oidos
A redolata: la comarca
Fato: tonto
As alparzerías: las habladurías
A cambra: la habitación
Escar: buscar
Fer una gambada: dar un paseo
Se posé: se sentó
As güellas: las ovejas
Chemecar: lamentarse
5/3/12
LORIÉN (IV)Dende que se’n yera ito d’o suyo lucar, eban pasato güeito añadas. Plegué en o güeiteno ibierno, pleno de bardo d’o camín e sólo, pos o suyo caballo eba muerto de biello. En o segundo diya d’estanzia en o lucar, o diaplerón d’a nieu fize soflar l’ausín con más fuerza que nunca.
Lorién salié d’a suya casa, e con a carbaza en a man s’endrezé enta las montañas. Cuan ya no podeba dar ni un trango más por a cantidá de nieu, dizié as parolas machicas e la carbaza surtié bolando d’as suyas mans. Allora bide una relumbror roya que saleba d’a carbaza, e ista bolé enta la espelunga de chelo.
A espelunga se preté fuego, e lo diaplerón se cremé por as flamas. Cuan o diaplerón morié, as flamas continaban en a espelunga. Lorién pensé en as parolas machicas ta recuperar a carbaza, pero s’eba xublidato d’eras. O fuego continaba e no s’amortaba, e dimpués de tres diyas e tres nueis, prenié a dezisión de itar-se a las flamas ta rescatar a carbaza. Pillé a carbaza, e mientres zaboyaba con as suyas mans o forato por do surtiban as flamas salié d’a espelunga. As flamas s’amortón poquet a poquet, pero Lorién se quedé trasformato en una montaña de color royenca.
Ixa montaña yera perén calién, i no crexerban arbols ni tasca enxamás. Pero la nieu d’a redolada se regalaba, e lo caudal d’o ríu s’enamplé, e la tasca d’a bal prenzipié a crexer más berda que nunca. As bacas e las güellas se fizon zereñas e rezias, e las chens d’ixas montañas bibión sin alticamar-sen más por a manca d’augua ni por as tronadas de nieu.
Dende allora, cada begata que bel pastor puya ta ixas montañas, dixa bel presén ta remerar a memoria de Lorién.
O bardo: el barro
S’endrezé: se dirigió
O trango: el paso
Una relumbror: un destello
Xublidato: olvidado
Zaboyaba: cubría
Royenca: rojiza
Perén: siempre
I no crexerban: allí no crecerían
A tasca: la hierba
Se regalaba: se deshacía
A bal: el valle
As güellas: las ovejas
Zereñas: fuertes
A manca: la falta
Bel: algún
Remerar: recordar
23/2/12
FALORDIETAS
LORIÉN (III)Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
cuan bi ha muito periglo …
Por qué no emplegas o balandrán?
Lorién se calé lo balandrán e s’endrezé con o suyo caballo enta la placha. Cuan pisé l’augua, ísta se ubrié en dos fendo un camín dica la isla d’o chigán. I yera posata en a puerta una fada guardiana. Yera muito choben, e bestiba de berde e royo, e yera asabelo de beroya. Cuan a mesacha bide que Lorién s’amanaba enta lo castiello ité a l’aire una alica de fumo machico ta que atacase a lo mesache. Pero iste saqué l’arco e las sayetas e dié en o blanco. Asinas que continé ta debán. A mesacha, una mica xorrontata, se debanté, entré en o castiello e tanqué la puerta. Lorién se baxé d’o caballo e truqué con o puño mientres deziba;
Ubre gran chigán d’o sol,
as chens d’as montañas sufren,
e quiero que me aduyes
t’aturar a lo diaplerón d’a nieu.
Asinas estié chilando e trucando la puerta durante tres diyas e tres nueis sin aturar, dica que li se inflón as mans e li prenzipión a sangrar e, con o garganchón destrozato ya cuasi no podeba fablar. A la fin, o chigán reblé e li dizié a la fada que li ubriese la puerta. O chigán bestiba un trache royo e portaba un chapero berdo.
-Qué mesache tan baleroso!, e que terne que yes … como sé la enchaquia d’a tuya besita, te bo a amprar una carbaza de fuego machico e te amostraré cómo funziona. Cuan sosmetas a lo diaplerón d’a nieu, la me tornarás e te podrás estar con yo.
E dizindo isto, li dié una carbaza que lebaba penchata d’a zentura, e ordené a la fada que li amostrase las parolas machicas ta que funzionase.
Lorién li dié las grazias a lo chigán e segundié a la mesacha dica la puerta. Allora paré cuenta que lo pelo d’o suyo caballo yera blanquiñoso. Xorrontato li pregunté qué pasaba, e la mesacha li respulié;
-Un diya aquí ye como una añada difuera. Fa cuatro diyas que plegués, por ixo lo tuyo caballo ye más biello.
Lorién se alticamé e li demandé a la mesacha que li amostrase ascape las parolas machicas. Tardé muitas oras en aprender-las, pos yeran muito difizils d’aprender, e cuan ya las se sapeba se despidié d’a fada e se’n fue.
Continará …
Bi ha: hay
O balandrán: el chubasquero
A placha: la playa
A fada: el hada
Beroya: hermosa
L’alica: el águila
Xorrontata: asustada
Tanqué: cerró
T’aturar: para parar
O garganchón: la garganta
Reblé: cedió
O chapero: el sombrero
Terne: insistente
A enchaquia: el motivo
Amprar: prestar
Penchata: colgada
S’alticamé: se preocupó
17/2/12
FALORDIETAS
LORIÉN (II)O caballo, con Lorién en a suya lomera, esnabesón ríus e montañas dica que plegón enta un xerbicadero que yera en meyo d’o suyo camín. O xerbicadero se clamaba “A foz”, e yera tan fundo que no se beyeba en do remataba. Lorién ascape bide que yera imposible rodiar-lo, qu’estarba más fazil pasar-lo bolando. En istas i yera cuan un paxaro canté denzima d’a suya capeza:
Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
o caballo puede trabersar o ziel.
Por qué no emplegas a gayata d’abillanera?
Lorién pillé a gayata e dié un truco en tierra, allora una luz esluzerné a lo mesache e la gayata se combirtié en un puen por o que pasón caballo e choben. O mesache continé enta l’este e plegué a una selba clamata “Selba lupina”, porque i bibiba lo espritu d’una lopa.
Cuan o espritu d’a lopa bide qu’entraba en a selba un desconoxito, otulé e se chité denzima d’o choben. O caballo paré cuenta e salié corriendo en l’atra endrezera. O espritu los iba a pillar cuan se ascuité atra begata cantar o paxaro:
Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
o espritu d’a lopa no puede fer-te cosa.
Por qué no emplegas as tuyas sayetas?
Lorién pillé l’arco, calé una sayeta, se chiré, e cuan a lopa blincaba sobre lo caballo solté a cuerda. Sólo se ascuité lo tobo siseyo d’a sayeta bolando e, lo espritu d’a lopa morié.
O mesache continé o camín enta l’este, e dimpués de muitos kilometros plegé a la mar. Luen, en una isla, se beyeba puyar as torres d’un castiello, o castiello d’o chigán que aduyaba toz os diyas a lo sol a plegar enta lo ziel. As olas yeran altas e reflexaban os rayos de sol royencos d’o nuebo diya. Lorién goyaba fito fito lo espeutaclo mientres pensaba como esnabesar ixas auguas tan periglosas ta plegar a lo castiello e parlar con o chigán.
Continará …
O xerbicadero: el precipicio
A foz: el desfiladero
O chirmán: el hermano
Un truco: un golpe
Esluzerné: deslumbró
A selba: el bosque
A lopa: la loba
Endrezera: dirección
Tobo: suave
Royencos: rojizos
Goyaba: miraba
Fito fito: fijamente
Parlar: hablar
10/2/12
FALORDIETAS
LORIÉNFa muitismo pero muitismo tiempo, unas chens que bibiban en unas tierras luen mui luen, trabesón un desierto, ríus e montañas con as suyas güellas, crapas e bacas dica que plegón ta unas grans montañas. En o cobaxo de ixas montañas se podeban paxentar mui bien os suyos rabaños. Os animals yeran rezios e sanos, e los pastors yeran goyosos. Sin dembargo, en a montaña bi eba una espelunga de chelo do bibiba un diaplerón d’a nieu. Iste diaplerón saleba a ormino ta fer-lis a tana, trayéndo-lis muitas desgrazias a los abitadors d’os lucars.
Cada begata que la chen beyeba debantar-se una boira blanquiñosa d’a espelunga de chelo, ya sapeban que lo diaplerón yera encarrañato. En menos de dos oras se debantaba l’ausín, e no se aturaba en diez u quinze diyas. A nieu zaboyaba la tasca, os ombres se quedaban sin fusta ta cremar, o bestiar no’n trobaba de chentar e los betiellos, ternascos e crapitos se moriban conchelatos.
Muitas begatas a chen eba dixato presens en a boquera d’a espelunga, pero lo diaplerón no lis feba causo.
En un d’os lucars bibiba un mesache clamato Lorién que se meteba furo de bier lo que feba lo diaplerón d’a nieu. Un diya li pregunté a lo suyo lolo:
-Por qué no forachitamos d’as montañas a ixe diaplerón?
-Fillo, lo poder d’ixe diaplerón ye mui gran, garra chen gosa amanar-se.
-Ye que no bi’n ha en garra puesto qui pueda con er?
-Sólo lo chigán que aduya a surtir toz os diyas a lo sol. Pero bibe luen d’aquí, chunto a la mar. Bi ha que trabersar altas montañas e fer un luengo camín dica plegar-ie. E dimpués conseguir que te aduye.
-Si asinas consigo que se remate lo sufrimiento d’as chens d’istas montañas iré.
Cuan as chens d’o lucar s’enterón que Lorién quereba ir a bier a lo chigán d’o sol, marchón toz a despedir-lo. Un biello pastor li regalé un polito caballo mui rapedo. Una lola li dié un balandrán. Un cazataire d’a montaña li dié un arco e sayetas, e una choben pastora li dié una gayata d’abillanera.
O mesache se bistié, se penché l’arco e la gayata e se’n fue montato en o caballo enta l’este.
Continará …
As güellas: las ovejas
As crapas: las cabras
Bi eba: había
A espelunga: la cueva
O diaplerón: el diablillo
A nieu: la nieve
Fer a tana: molestar
A boira: la nube
L’ausín: la ventisca
Zaboyaba: cubría
A tasca: la hierba
A fusta: la madera
Os betiellos: los terneros
Furo: con furia
O lolo: el abuelo
Garra chen: nadie
Gosa: osa, suele
Polito: bonito
A lola: la abuela
O balandrán: el chubasquero
A gayata: el bastón
3/2/12
FALORDIETAS

Nuei estié d’alcuerdo, e una bentolera la se lebe enta lo semontano d’a montaña. Ascape paré cuenta en l’augua que baxaba d’a montaña, e la berdor d’os campos que poquet a poquet dixaban d’estar soros.
Pero una begata ya en casa suya no gosaba rezentar-li a berdá a la suya mai.
-Mai, en a montaña bi’n ha d’augua, una gran fuen, e ya no abrá que alticamar-se más por l’augua. As mias amigas d’o lucar bezino me han combidato a pasar bels diyas con eras, asinas que li bo a dizir a la tuya bezina que se ocupe en iste tiempo de tú e d’os cochins.
-Bai –respulié la mai con una sonrisa en os morros.
-Anque la berdá ye que encara no sé cuántos diyas i seré con as mias amigas, tú …
-Si lo te pasas bien, estate, a bezina ye una buena persona e me cusirará bien, no te alticames.
Nuei li fize morisquetas a la suya mai en a cara e mans, e las glarimas prenzipión a baxar por os caxos. Lugo se’n fue ta la zolle, e las glarimas tornón a los suyos güellos.
-Mai, me’n bo –dizié la mesacha mientres trabesaba lo branquil d’a puerta.
A mitá de camín pasé chunto a un gran caxico de más de zinco metros de zircunferenzia. Se acarrazé a lo suyo trallo e la tristura e las glarimas tornón a los suyos güellos. Nomás que las glarimas plegón ta tierra, un biello granizo surtié dezaga de l’árbol. N’eba las greñas berdas, as barbas berdas e lo bestito d’a mesma color.
-Ta do bes mesacha? –li pregunté.
Pero la choben no respulié.
-Yes una buena mesacha, e ya sé que te pasa. No te alticames que quiero aduyar-te. He feito una fegura de piedra igual a tú. La pillarás e la calarás en do te dizié lo biello d’a montaña. Pero no ne ha de pelo, abré que rancar-te lo de tú e meter-lo en a capeza d’a fegura. Ixo te ferá muito mal.
A mesacha asintié, e lo follet, d’un solo tirón, li ranqué as suyas luengas greñas blanquiñosas. Nomás meter-lo en a capeza de piedra, as greñas chitón radizes. A choben se quedé calba e un suenio estranio se apoderé d’era. Se chité baxo la brempa de l´’arbol e se durmié.
Tanimientres, o biello follet se’n puyé enta la fuen, calé la fegura de piedra chunto a la pinganeta, e l’augua pasé por denzima d’o cuerpo baxando por as greñas blanquiñosas. Cuan a mesacha se disperté, noté que lo pelo li yera crexiendo, pero ya no yera blanco como la nieu, si no que yera negro, negro como una nuei sin de luna.
A mesacha no torné a bier a lo follet de l’árbol, ni a lo biello d’a montaña, e toz en a bal estión goyosos, e enxamás pasón sete.
Soros: amarillos
No gosaba: no se atrevía
Bels diyas: algunos días
Bai: de acuerdo
Morisquetas: caricias
As glarimas: las lágrimas
Os caxos: los mofletes
A zolle: la pocilga
O branquil: el umbral
O follet: el duende
Chitón: brotaron
A nieu: la nieve
A bal: el valle
26/1/12
FALORDIETAS
NUEI (III)A mesacha no aguardé a que lo biello respuliase, se debanté e salié corriendo con as greñas sueltas e chilando por tot o lucar:
-En a montaña d’as Tres Serols bi ha una fuen!
Totas as chens d’o lucar s’achuntón t’ascuitar a Nuei, e la mesacha lis rezenté cómo eba descubierto la fuen. Os lucareños creyón a la mesacha e por endicazión d’era pillón cultros e xadas e s’endrezón enta lo puesto en do i yera l’abozo. Era ranqué con as suyas mans l’abozo, e lo abenté sobre un zaborro dizindo:
-Ascape!, ascape!, esclafaz iste abozo.
Beluns esmicazón l’abozo con os cultros, e l’augua prenzipié a surtir por o forato, pero como yera chicotón en saleba mui poca.
-Bi ha que fer o forato más gran!, ascape, pillaz as xadas ta que l’augua pueda surtir bien.
En poco rato lo forato yera tan gran que i capeba una persona. L’augua prenzipié a baxar por a montaña e las chens, goyosas, cantaban e danzaban arredol d’a fuen. Pero una bolada d’aire se debanté e la mesacha desaparixié.
As chens no parón cuenta ascape de que la mesacha no i yera, e toz pensón que se’n yera baxata ta lo lucar. Pero en o lucar no i yera, la s’eba lebato lo biello zerrudo guardián d’a montaña.
-Te dizié que no ebas que dizir a garra chen lo d’a fuen, e tú te´n trayes a tot o mundo ta que ranquen l’abozo e faigan un gran forato. Agora te mataré! –chilé o biello.
-Si ye ta que las chens d’o mio lucar no pasen fambre ni sete, no me importa.
-Pos si creyes que morirás rapedo t’entibocas. Te chitaré ligata en a pinganeta, chusto debaxo de l’augua d’a fuen, asinas l’augua t’enrestirá e sufrirás muito tiempo.
-D’alcuerdo, pero te demando que me dixes tornar ta casa mía ta escar una persona que cusire a la mía mai e que lis de de chentar a los cochíns. –demandé la mesacha.
-Te dixo que te’n baigas, pero si no tornas bozaré a fuen e mataré a tota la chen d’o lucar. Cuan tornes, te chitas en a pinganeta, e l’augua ferá o suyo triballo.
Continará …
Nuei: Noche
Respuliase: respondiese
Os cultros: los cuchillos
As xadas: las azadas
Esclafaz: chafad
Beluns: algunos
Esmicazón: hicieron trizas
No parón cuenta: no se dieron cuenta
A garra chen: a nadie
T’entibocas: te equivocas
Chitaré: echaré
Ligata: atada
Enrestirá: embestirá
Escar: buscar
Bozaré: taponaré
18/1/12
FALORDIETAS
NUEI (II)Nuei paré cuenta en a tierra plena de crebazas e la sudor que bañaba os rostros de ombres e mullers, chobens e biellos, cuan baxaban ta lo ríu. Era quereba dizir-lis-ne, pero ascape remeraba las parolas d’o biello zerrudo, e no gosaba ni tartir.
Que trista i yera!, no minchaba ni dormiba, e parixeba que yera meyo fata. Os suyos güellos ya no brilaban como purnetas, e las suyas greñas yeran como machurritas. A suya mai li pillé a man e li dizié:
-Filla, ne has bella malautía?
Pero Nuei preté os morros e no dizié pon de pon. Asinas pasón os diyas e los meses, e los cabellos d’a mesacha se’n tornón blanquiñosos. Como no li bagaba peinar-se, lo se dixaba suelto.
-Qué estranio!, una mesacha tan choben e con as greñas blanquiñosas –charraban toz.
Nuei se posaba en a puerta de casa suya e se quedaba fatiada güellando a la chen pasar. De cabo cuan mormostiaba, “Debaxo d’as Tres Serols bi ha …”, e se mordeba los morros dica que li surtiba un filo de sangre.
Un diya que Nuei yera aturata chunto a la suya casa, bide a un biello de barba blanca que beniba d’o ríu cantoniando-se por a carga d’augua que portaba. O biello trepuzé con un zaborro e cayé ta tierra. L’augua se redamé de raso, os pozals se trencón e l’ombre se fize mal en una garra, una nafra por la que prenzipié a surtir sangre.
A mesacha s’amané t’aduyar-lo. Se ranqué un trozet de tela d’o suyo bestito e li faxé a ferita. Mientres sentiba os chemecos d’o biello, paré cuenta que los suyos güellos tancatos e la suya cara tremolaban.
Allora pensé:
-Nuei, tu li has medrana a la muerte, porque ne has medrana a morrir en ista tierra xuta do los cautibos se han sucarrato. Ye porque ne has medrana …
Se debaté e se metié a chilar;
-En a montaña bi ha una fuen!, sólo bi ha que rancar un abozo, trencar-lo, fer más gran o forato e l’augua correra costera ta baxo! Yo lo he beyito con os mios güellos!
Continará …
Paré cuenta: se dio cuenta
As crebazas: las grietas
Remeraba: recordaba
As parolas: las palabras
No gosaba: no se atrevía
Os güellos: los ojos
As purnetas: las chispitas
Bella malautía: alguna enfermedad
Bide: vio
Cantoniando-se: tambaleándose
Trepuzé: tropezó
De raso: completamente
A garra: la pierna
A nafra: la herida
Faxé: vendó
Os chemecos: los lamentos
Allora: entonces
Medrana: miedo
O forato: el agujero



