30/6/12

FALORDIETAS


O FOTRONERO (II)
Asinas que la coxa se calé en a taleca ta escar-lo sin sospeitar pon de pon, e lo biello, que yera lo Fotronero, no más se calé dentro, zarré la taleca, la se ité en a esquena e se’n fue luen d’o lucar d’a nina. O biello se ganaba la bida de lucar en lucar, asinas que li dizié á la mesacha:
-Cuan yo te diga: “Canta, taleca, canta que si no te doi con a palanca” has que cantar dentro d’a taleca.

Asinas que, indo de lucar en lucar, o Fotronero feba cantar á la ninona;
“Por un aniello d’oro
que’n a fuen me dixé
so dentro d’una taleca
e dentro d’a taleca moriré”

E la taleca que cantaba yera l’admirazión d’as chens e l’itaban diners u li daban chenta. En istas que lo biello plegué enta una pardina do conoxeban á la nirna, pero er no lo sapeba. E como de costumbre, dixé a taleca en o sulero e li dizié que cantase.
En cuanto sintión cantar a taleca, reconoxión a boz d’a nina, e corrión á clamar á las suyas chirmanas sin que lo biello parase cuenta. As chirmanas reconoxión a boz d’a suya chirmana, e ístas combidón á lo biello á casa suya. O biello, pensando en minchar e dormir de balde, se’n fue con eras.
Cuan plegón á la casa, as chirmanas li dizión que no n’eban de bin;
-Astí amán bi ha una tabierna do benden buen bin, si busté mos fa la fabor, puede ir á mercar-lo con istos diners mientres paramos a zena.

O biello marché, e tanimientres os pais ubrión a taleca, sacón á la suya filla, e metión dentro un can e un mixino en puesto d’a ninona. O biello torné con o bin e no paré cuenta en o cambeo que li eban feito. Asinas que, dimpués de zenar e dormir se’n fue t’atro lucar. Cuan i plegué, achunté á la chen, lis conté que iba á fer cantar una taleca, replegué uns diners e dizié:
-Canta, taleca, canta que si no te doi con a palanca.

Pero dimpués de repetir-lo tres u cuatro begatas, a taleca no cantaba, e la chen prenzipiaba á arreguir-se d’er. Asinas que lo biello pillé o suyo tocho e prenzipié á atochar-la ta que cantase. E lo can e lo mixino prenzipión á escañutar e maular, e cuan o biello ubrié a taleca ta mirar que pasaba salión os dos, e lo can li dié firmes muesos, e lo mixino lo cardé d’alto ta baxo, e las chens lo atochón con as suyas baras, pos pensaban que se quereba moflar d’ers.
E d’o Fotronero cosa más se supo por ixa redolada.

Pon de pon: nada de nada
A chenta: la comida
O sulero: el suelo
O bin: el vino
O mixino: el gato
Arreguir-se: reirse
Escañutar: ladrar
Muesos: mordiscos

18/6/12

FALORDIETAS


O FOTRONERO
Bi eba una parella que n’eba tres fillas, e como las tres yeran buenas e triballadoras lis fizon un aniello d’oro ta cadaguna. Un diya, as tres chirmanas se achuntón con as suyas amigas e, pensando que fer, se metión a charrar:
- Pos güé mos n’iremos ta la fuen.

Yera una fuen que quedaba difuera d’o lucar. Allora, a más chicotona d’as chirmanas, que yera coxa, li pregunté á la suya mai si podeba ir á la fuen con as demás;
- No filla, puede estar que bienga lo Fotronero e, como yes coxa, te pillará e te agafará.
- Que no mai, que no!, que no me pillará!
- Bai mesacha, pos bes-te-ne, pero para cuenta.

E se’n fuon totas enta la fuen. A coxa lebé antimás una capacha de ropa ta labar, e cuan se metié á labar se tiré l’aniello e lo dixé denzima d’un zaborro. As demás yeran chugando arredol d’a fuen cuan, bidon benir á lo Fotronero.
- Emos que correr ascape!, sinó mos lebará á totas.

A coxa tamién correba con eras, pero como yera coxa se fue retrasando; e mientres correba s’alcordé de que s’eba dixato lo suyo aniello en a fuen. Allora ité una gollada ta zaga e, como no beyeba á lo Fotronero, se’n torné ta poder recuperar o suyo aniello. Esqué en o puesto en do lo eba dixato, pero l’aniello ya no i yera, asinas que prenzipié á rechirar por bier si lo en trobaba. Allora amanexié chunto á la fuen un biello que no eba beyito enxamás. A mesacha li pregunté;
- Ha beyito busté por astí un aniello d’oro?
- Sí, en o fundo d’ista taleca i ye, e dentro d’era lo has de’n trobar.

As fillas: las hijas
Coxa: coja
Agafará: cojerá
Gollada: mirada
Se tiré: se quitó
A taleca: el saco

13/6/12

FALORDIETAS


O MOLINERO E L’ALMUD
Bi eba en un lucar un molinero que mediba l’ordio e lo trigo que mercaba  con una mida que capeba un almud, pero que yera un poco más gran d’a mida chusta, e con ixo lis furtaba un poco de zereyal a los bendedors en cada mida.
N’eba en casa suya dos graners grans plenos á rebutir d’ordio e trigo. Un dominche que no n’eba guaire triballo se’n fue á bier á lo mosen, e íste li pregunté:
-Has furtato bella begata?
-Yo?, enxamás. Lo que pasa ye que n’he un almud más gran de lo normal, e como merco zereyal, pos en cada mida me queda un poquet de más.
-Pos ixo ye furtar. E como tot lo que se furta bi ha que tornar-lo. Asinas que abrás que fer-ne atro, pero que li manque la mesma mida que l’atro n’eba de más. Asinas, poquet á poquet irás tornando tot lo que has furtato.

O molinero dezidié de fer-lo. E coinzidié que lo pré d’o zereyal prenzipié á puyar e á puyar. Allora, cada begata que beniba un bendedor, li’n mercaba, pero más caro e menos cantidá …
Dimpués d’uns diyas, torné a bier á lo mosen, e íste li pregunté si eba feito lo que li eba aconsellato.
-Fizes l’almud más chicotón?
-Sí que lo fize, á l’atro diya de bier-nos.
-E lo has emplegato toz istos diyas?
-Sí, pero lo que pasa ye que dimpués de mercar unas begatas o zereyal, e como l’ordio e lo trigo cada diya yera más caros …, pos pensé que lo millor estarba bender tot o zereyal que n’he, e lo he feito con l’almud que me aconsellés fer-me.

L’ordio: la cebada
Furtaba: robaba
Á rebutir: a rebosar
Bella begata: alguna vez
Li manque: le falte


6/6/12

FALORDIETAS


L’ALMETA (III)
O mesache ya se beyeba muerto. Por á suya capeza pasé lo que li eban dito los suyos pais; “morirás cuan faigas bentiuna añadas”.
Sintié, por dezaga d’er, un estranio rudio. Pensé qu’estarba bel lupo u bel onso que s’amanaba cutio cutio ta minchar-lo-se. Un escaldafredo li recorrié tot o esquinazo, tanqué os güellos e se dispuse á morir.
Un fredo chelador li fize ubrir os güellos, e pude bier, debán d’er, una luzeta que tremolaba denzima d’una toza de fabo.
A luzeta s’amané enta er e li cremé as ligaduras sin cremar-li lo pelello. O mesache encara no sapeba que fer, cuan a luzeta li fablé;
-Bes-te-ne, marcha con os tuyos pais. Güé yera lo diya d’a tuya muerte, pero con á tuya presenzia en l’armita me has aduyato, asinas qu’he parlato con a Muerte e ha consentito en dixar-te bibir.

E dizindo isto, a luzeta disaparixié. O mesache se’n fue ta casa suya, e i plegué con o lusco d’o nuebo diya.
Cuan lo bidon os suyos pais dixón de plorar, e cambeón as glarimas de tristura por glarimas de goyo.

Sintié: oyó
Dezaga: detrás
Bel: algún
Cutio cutio: sigilosamente
Escaldafredo: escalofrío
Esquinazo: columna vertebral
Tremolaba: temblaba
A toza: el tocón
O fabo: el haya
Güé: hoy
O lusco: el amanecer
Glarimas: lágrimas



29/5/12

FALORDIETAS

L’ALMETA (II)
Dimpués d’ascuitar á lo posadero, o mesache dezidié puyar ta l’armita. Fablé con o mosen ta que li diese las claus e se’n fue.
O mesache pillé as claus e plegué ta l’armita antis d’as doze d’a nuei, e se posé en una cadiera á aguardar.
Á las doze oratas sintié as campanas d’o lucar, e bide que d’una fuesa surtiba un ombre. Yera lo zaguero eremita, qu’eba muerto sin estar en paz consigo mesmo. Cuan bide á lo mesache, o suyo espritu se reconforté e pude marchar. Pero antis d’ir-se-ne li prometié que si lo menestaba li aduyarba.
Cuan se fize de diya, se’n baxé ta lo lucar, torné as claus e se’n fue. Dimpués de tot o diya caminando bide las luzetas d’un lucar, e cuan s’endrezé enta eras li se aparixié l’almeta de l’eremita que li dizié:
-Bes-te-ne ta casa tuya porque la tuya mai no fa que plorar pensando que yes muerto.

Desaparixié l’almeta, e lo mesache dezidié tornar-se ta casa, más que más porque iste diya feba las añadas. Se fize de nuei, e cuan yera pensando do aturar-se a dormir, sintié unas bozes. Como yera solo e no n’eba cosa que minchar s’amané por bier si li daban de chentar. Bide a luz d’una chera e agora pudo ascuitar esclateramén;
-Isto ye ta tú, isto ta tú, isto ta tú e tot isto ye ta yo –dizié un.
-Pos iste reparto no me parixe chusto –dizié otri.




Pos resulta que yeran cuatro furtaires que yeran repartiendo lo qu’eban furtato ixe diya. O mesache s’amané tanto á ers que lo sintioron, e pensando que yera un guarda, se itón á correr albandonando tot.
O choben, pleno de curiosidá, s’amané á lo puesto e se’n trobé unas alforchas plenas d’oro. Las se pillé e se’n fue asabelo de goyoso pensando en á suerte que n’eba.
Pero no eba tramenato guaire cuan os cuatro furtaires li salión ta lo camín, lo atochón con unas brancas por tot o cuerpo e lo ligón á lo trallo d’un caxico ta que lo se minchansen os lupos.
Continará …

As claus: las llaves
A cadiera: el banco
A fuesa: la tumba
Menestaba: necesitaba
Más que más: sobre todo
Aturar-se: pararse
Chentar: comer
A chera: la hoguera
Os furtaires: los ladrones
Asabelo de: muy
Tramenato: andado
Atochón: golpearon
As brancas: las ramas
Ligón: ataron



23/5/12

FALORDIETAS

L’ALMETA
Una parella abié un fillo que deseyaban dende fa tiempo. Con poquez diyas de bida, os suyos pais quisioron conoxer o esdebenidero d’o fillo e se’n fuon á preguntar-li-ne á un debinador muito conoxito en a redolada por os suyos aziertos.
L’adibinador estié muito rato emplenando fuellas son estranias formas e parolas rarizas, e á la fin lis dizié:
-O suyo fillo bibirá goyoso e sin de problemas dica las bentiuna añadas en que, por un suzeso que no beigo esclatero, lo aforcarán.

Os pais se metión asabelo de tristos por a notizia, e no bi eba un solo diya que no pensasen en o triste final d’o suyo fillo. O ninón crexié sin dengún problema, yera buen fillo e un gran triballador.
Pero un diya, cuan quedaban poquez meses ta fer bentiuna añadas, se’n trobé á los suyos pais muito tristos e plorando sin poder aconortar-sen. Allora lis pregunté que lis pasaba, e los suyos pais li dizión lo que lis eba dito l’adibinador. O mesache lis dizié:
-No tos alticamez más. Me’n iré á recorrer totas as tierras que pueda, e cuan torne, beyerez que so bibo encara.

O mesache no reblé en á suya ideya e, á l’atro diya, e á penar d’as glarimas d’os suyos pais, se’n fue. Á suya mai solo li dizié una cosa, que dentrase en toz os puestos machicos que se’n trobase por o camín (espelungas, armitas, ilesias, selbas, fuens, …) e que dixase que a fuerza d’a Naturaleza dentrase en er. O mesache li’n prometié e marché, estando lo diya 31 d’otubre, bispra d’a Nuei d’os muertos u Toz os santos, cuan saliba por a puerta de casa.
Ixe mesmo diya plegué enta un lucar do dezidié pasar a nuei, en a posada li pregunté á lo posadero si por a redolada bi’n eba una armita u bel puesto a lo que la chen s’amanase de rogarias. O posadero li dizié que sí;
-Debaxo d’ixas peñas –dizié siñalando un mon qu’estarba á meya oreta de camín- bi ha una armiteta en la que bibiba un eremita. Cuan morié, ya fa muitismas añadas, lo apedecón en do i yera, e dende ixe diya, s’ascuita la boz de l’eremita chusto á las doze d’a nuei d’iste diya. Ye muito misterioso, pos no se beye á denguna persona fablar ni garra chen que i puye.
Continará …
Esdebenidero: futuro
A redolada: la comarca
Esclatero: claro
Os pais: los padres
Aconortar-sen: consolarse
Allora: entonces
Alticamez: preocupéis
Encara: todavía
No reblé: no cejó
As glarimas: las lágrimas
As espelungas: las cuevas
S’amanase: se acercase
Apedecón: enterraron
Garra chen: nadie



15/5/12

FALORDIETAS





BASEMIAS
Isto ye un acrostico, bi ha muitas parolas difizils, pero se menestan. Aconsello leyer-se primero as parolas d’o bocabulario ta poder replecar bien a falordieta.

Fendo lo que por o tozuelo me se pasa
Aguardo, d’iste luengo estibo, a toba bisa
Lixero en o mio esmo e sin fer cosa.
Onso zenzero, patarieco, con a fonsera lasa
Remero ranzonero lo suyo bayo en a molsa.
Dandaloso trango por baxo d’a fabosa
Ibón retuno pleno a caramuello, goyada goyosa.
Esgarrapo buro e rosego radicons ta fer-me una fuesa,
Taxo fosco, chiro arredol con a capeza bafurosa,
Ababol royo, afalago, morisquetas, nafra qu’era m’enguisa.

As basemias: las obsesiones
O estibo: el verano
Toba: suave
Bisa: brisa
L’esmo: la conciencia
Zenzero: virgen
Patarieco: necio, patán
A fonsera: la tripa
Lasa: vacía
Remero: recuerdo
Ranzonero: remolón
O bayo: el rastro
A fabosa: el hayedo
Retuno: redondo
A caramuello: rebosante
A goyada: la mirada
Esgarrapo: escarbo
Buro: tierra arcillosa
Rosego: roo
Radicons: raíces
A fuesa: la tumba
O taxo: el tejo
Bafurosa: maloliente
Afalago: cariñoso
Morisquetas: caricias
A nafra: la caricia
M’enguisa: me zurce



6/5/12

FALORDIETAS

A BIRABOLAS CONZIETERA

A birabolas eba una polida color sora. Un diya, mientres bolaba entre las flors bide una paxarela azulenca. Se’n torné ta do i yera la suya mai e li dizié:
-Mai, mai, he beyito una birabolas azulenca.
-E qué?
-Pos que yo quiero estar azulenca.

A mai li pinté as alas d’una polida color azulenca, e ascape salié por o chardín con a suya nueba color. Pero allora bide una paxarela de color narancha, e la istoria se repitié;
-Mai, mai, he beyito una birabolas narancha.
-E qué?
-Pos que yo quiero estar narancha.

A mai li pinté as alas d’una polida color narancha, e la filla salié por o chardín con a suya nueba color. A l’atro diya, dillá d’o chardín, a birabolas se’n trobé con una colla de paxarelas royas. E ascape se’n torné ta casa;
-Mai, mai, he beyito una colla de birabolas royas.
-E qué?
-Pos que yo quiero estar roya.

A mai li escosqué as alas e li’n pinté de color roya. A paxarela marché, tan goyosa  bolaba que no paré cuenta en que se amanaba una tronada. Se acubillé baxo un caxico ta que la plebia no la chipiase, pero l’aire sobateba tan fuerte las fuellas que unas chislas de plebia li cayón sobre las alas. A color d’as alas se se desfize, e li quedón as alas plenas de churrusteras naranchas, royas e azuls, pero la suya color no amanixeba.
Se’n torné ta casa plorando, pos yera asabelo de fiera. A suya mai cuasi no la reconoxié, e li dizié;
-Isto te pasa por conzietera, has qu’estar goyosa con a tuya color e como yes, e no querer parixer-te a las demás.

A paxarela ploré e ploré, e cuan a mai pensé qu’eba aprendito la lezión li escosqué as alas dica que amanixié a suya polida color sora.
A birabolas: la mariposa
Conzietera: caprichosa
Polida: bonita
Sora: amarilla
A paxarela: la mariposa
A mai: la madre
Allora: entonces
Dillá: más allá
Una colla: un grupo
Roya: roja
Escosqué: limpió
Se acubillé: se cobijó
Sobateba: agitaba
As chislas: las gotas

27/4/12

FALORDIETAS


EQUINOZIO (II)
Pos ixo, si mos situgamos en l’armita de San Benito d’Orante lo diya d’o solstizio d’estibo, lo sol surte por l’armita de San Benito d’Erata e se pone por San Salbador de Leyre.
E si lo femos o diya d’o solstizio d’ibierno, beyeremos que lo sol surte por Santa Mª de Ballarán e se pone por San Chuan d’a Peña.
Casualidá o no, por lo menos ye curioso. Orante ye un toponimo d’orichen indoeuropeyo (oros: montaña), e puede estar que fuese un goyador astronomico-solar dende tiempos remotos, cuan menos dende los zeltas.
Se han trobato repuis arqueolochicos d’o bronze que mos dizen que bi eba presenzia umana dende lo primer milenio antis de cristo.
Durante lo sieglo XI, a monarquía aragonesa empenta la implantazión d’a orden benedictina en o suyo territorio. Ye Sancho lo mayor, en o 1025, qui leba á los benedictinos á San Chuan d’a Peña, e Ramiro I qui da lo empente definitibo fendo-lo panteón reyal. Os monches ebanchelizón istas montañas mientres os montañeses goyaban con angluzia la Tierra Plana. A repoblazión d’as tierras conquistatas con l’aduya d’os monesterios fue lo sistema emplegato ta la cristianizazión, así como combertir tucas, espelungas e fuens (do se zilebraban ritos “paganos”) en armitas adedicatas á santos e santas.
San Benito d’Orante puede estar uno d’istos exemplos, a cristianizazión de biellos cultos solars. A suya puerta d’entrata s’orienta á la salida d’o sol en os equinozios, e l’abside ta do s’amaga …
Encara güé, 21 de marzo, antica fiesta de San Benito e diya en que prenzipia la primabera, se zilebra una romería, chera incluyita, como cal.

Goyador: mirador
Repuis: restos
Bi eba: había
L’angluzia: la codicia
As tucas: las cimas
As espelungas: las cuevas
As fuens: las fuentes
S’amaga: se esconde
Encara: todavía
Güé: hoy
A chera: la hoguera
Cal: es necesario


22/4/12

FALORDIETAS



EQUINOZIO

Anque lo equinozio de primabera estié o pasato 20 de marzo, no me ha bagato escribir “isto” antis. Asinas que lo fo agora, anque siga cuasi un mes dimpués.

Equinozio biene d’o latín aequinoctĭum que sinifica “nuei igual”, ye dizir, que dura lo mesmo lo diya e la nuei. Bi ha dos equinozios, o de primabera e lo d’agüerro. Ista añada será o diya 22 de setiembre lo equinozio d’agüerro. Os equinozios pueden “cayer” en o diya 20 u 21 de marzo u en o 21 u 22 de setiembre.

Tota ista esplicazión biene ta esplicar o fenomeno de San Benito de Orante que dié a conoxer Ricardo Mur, e que yo bo á fer-lo en aragonés. Por zierto, yo so ateo, pero iste fenomeno be dillá d’a relichión.

Orante ye un lucar que ye á mitá de camín entre Chaca e Samianigo. Iste lucar ha una armita que se debanta en a punta d’o Zerristón (967 metros d’altaria), San Benito. Ye curioso que ye chustamen en a “divisoria” d’auguas entre lo ríu Aragón e lo Gálligo, tan curioso, que lo tellato de meya armita aboca ta un ríu e l’atra mitá ta l’atro. E la mesma armita ye la buega o muga de tres terminos: Orante, Nabasa e Bescansa.

Pero ye la rilazión d’ista armita con o sol lo que la fa espezial. Solo bi ha que zinco santuarios benedictinos en istas montañas, si los situgas en un mapa e fas dos linias que pasen por Orante se forma una X;

- San Benito d’Orante en o zentro d’a X.

- San Benito d’Erata, armita feita a 2005 metros d’altaria (NE), punta dreita d’o cobalto d’a X.

- Santa María de Ballarán, encomienda benedictina, güé una armita que pertenexe a San Chulián de Basa (SE), en a punta cucha d’o cobaxo d’a X.

- San Salbador de Leyre, monesterio benedictino (NW), en a punta cucha d’o cobalto d’a X.

- San Chuan d’a Peña, monesterio d’orichen benedictino (SW), en a punta cucha d’o cobaxo d’a X.

Continará …

Ha bagato: dado tiempo, tenido tiempo o ganas

A nuei: la noche

Bi ha: hay

L’agüerro:el otoño

Dillá: más allá

Aboca: vierte

A buega: el límite

A dreita: la derecha

A cucha: la izquierda

Güé: hoy

O cobalto: la parte de arriba

O cobaxo: la parte de abajo

11/4/12

FALORDIETAS

AS MORAS D’OS IBONS
As Moras d’os Ibons son unas fadas muito beroyas que biben en o fundo de bels ibons d’o Pirineo Aragonés, como lo de Gorgutes en a Bal de Benás u la Basa d’a Mora en a Bal de Chistau.
Son muitos os biachers que son pasatos por os berals de lo ibon e se son quedatos embelecatos con a gollada d’a Mora de lo Ibón.
Pero si queremos beyer-la …abrá que puyar-ie en a nuei d’o Solstizio d’estibo, ixa nuei machica dende lo prinzipio d’os tiempos.
Antis d’o lusco abrá que bañar-se, capuzar-se espullatos de raso e as fredas auguas de lo ibón, e saldremos á lo beral cutios cutios sin fer-ne de rudio. Si os nuestros corals son puros e libres de imbidias, aguardaremos á que la primera rayada de sol toque as tucas d’as montañas.
En ixe inte, un tobo turbio moberá o zentro de lo ibón, e poquet a poquet pillará fuerza debantando olas por tota la superfizie de l’augua. E d’o zentro de ixe turbio surtirá a Mora de lo Ibón, brilán, bestita con cullebras de milentas colors e cosa más.
Una begata sobre l’augua i remanirá, e prenzipiará un estranio danze á lo compás d’una melodía inigualable.
Por más que mos embelequemos d’a Mora, enxamás mos ferá causo. Sólo se conoxe lo causo d’un montañés que se quedé tan embelecato d’a Mora que á la fin, a Mora dezidié casar-se con er, pero eba que cumplir con tres condizions a prosima begata que puyase ta lo solstizio d’estibo:
- Eba que plegar ta lo ibón ni en ayunas ni chentato.
- Ni bestito ni espullato.
- Ni a piet ni á caballo.

O montañés se’n torné ta casa suya tristo e pensatibo. E s’estié tota l’añada pensando en a traza de cumplir as tres condizions d’a Mora. Asinas, en o Solstizio d’estibo, de maitins, o montañés se’n puyé enta lo ibón asabelo de goyoso, pos yera seguro de cumplir as tres condizions:
- Lebaba tres granos d’ordio en a boca.
- Un rete de pescataire como bestito.
- E montato denzima d’una crapa.

A Mora, cuan bide qu’eba cumplito las tres condizions, abié que casar-se con er. a penar de ixo, a Mora, encara li fize cumplir dos condizions más; qu’enxamás se’n tornase ta lo suyo lucar e que tampó no la clamase “muller de fumo” ni “muller d’augua”.
E dende allora bibe goyoso con a suya Mora en bel puesto d’istas montañas.



Ibons: lagos de alta montaña
As fadas: las hadas
A bal: el valle
Embelecatos: enamorados
A gollada: la mirada
D’estibo: de verano
Machica: mágica
O lusco: el amanecer
Capuzar-se: zambullirse
Espullatos: desnudos
De raso: completamente
Cutios cutios: sigilosos
O turbio: el remolino
I remanirá: allí permanecerá
Chentato: comido
L’ordio: la cebada
Un rete: una red
A crapa: la cabra


19/3/12

FALORDIETAS

L’ABAT E LAS TRES DEBINETAS (II)
Asinas que, lo mesmo diya que se remataba l’añada de plazo, se presenté lo choben flaire debán d’o siñor Bispe esfrazato de l’abat e con a capeza zaboyata por a capiella ta que lo Bispe no lo reconoxiese.
Cuan o Bispe lo bide, quise saper as respuestas a las suyas debinetas, e torné a preguntar a lo falso abat a primera pregunta:
-Si yo quisiese dar a buelta arredol d’o mundo, cuánto tardarba?
-Si Su ilustrisma caminase tan aprisa como lo sol, solo tardarba un diya en fer a buelta arredol d’o mundo.

O Bispe, dimpués de pensar-lo quedé satisfeito con a respuesta, asinas que pasé a la segunda pregunta:
-Si yo quisiese bender-me, cuánto balerba?
-Quinze monedas –respulié lo flaire sin dandalear.

Cuan o Bispe ascuité ixa respuesta, li pregunté:
-Por qué quinze monedas?
-Porque a lo nuestro siñor Jesucristo lo bendión por trenta monedas, e ye de dar que busté no puede baler tanto, a lo menos a mitá …

A lo Bispe li iban combenziendo ixas respuestas tan orichinals, e prenzipiaba a pensar que l’abat no yera tan fato como li eban dito. Allora li fize la terzena pregunta:
-Qué so pensando que no ye berdá?
-A suya ilustrisma ye pensando que so l’abat d’o monesterio, cuan en reyalidá sólo so lo flaire que cusira las güellas.

Allora, lo Bispe, parando cuenta d’a intelichenzia d’aquer choben flaire, dezidié que ocupase lo puesto de l’abat, e que l’abat se ocupase d’as güellas.



Esfrazato: disfrazado
Zaboyata: cubierta
A capiella: la capucha
Dandalear: dudar
Allora: entonces
Cusira: cuida
Parando cuenta: dándose cuenta

12/3/12

FALORDIETAS

L’ABAT E LAS TRES DEBINETAS
Isto yera una begata un biello monesterio, situgato en o zentro d’una gran selba, en o que bibiban muitos flaires. Cada flaire eba una faena diferén. Asinas que bi’n eba un flaire portero, atro medico, atro guisandero, atro bibliotecario, atro pastor, atro chardinero, atro ortelano, atro mayestro, atro boticario, …Ye dizir, bi’n eba un flaire ta cada cosa, e toz lebaban una bida monastica estudeando e orando. Como en toz os monesterios, o flaire que más mandaba yera l’abat.
Se diz, que dica los uitos d’o siñor Bispe d’aquera redolata, que l’abat d’o monesterio yera una mica fato e no yera lo millor ta ixe cargo. Ta comprebar as alparzerías d’a chen lo fize clamar e li die una añada ta que resolbiese tres debinetas:
-Si yo quisiese dar a buelta arredol d’o mundo, cuánto tardarba?
-Si yo quisiese bender-me, cuánto balerba?
-Qué so pensando que no ye berdá?

L’abat se’n torné ta lo monesterio e se posé en a suya cambra ta pensar e pensar, e pensé tanto que por as orellas li surtiba fumo. Se pasaba tot o diya pensando, pero no li se ocurreba cosa; tanto pensaba que li feba mal o tozuelo.
Dica un diya entré en a biblioteca d’o monesterio por primera begata en a suya bida ta escar en os libros as soluzions e las respuestas que menestaba. Pero pasaba lo tiempo e l’abat no’n trobaba las soluzions d’as debinetas.
Cuan solo quedaban bels diyas ta que se cumpliese l’añada salié a fer una gambada por a selba e se posé desesperato debaxo d’un árbol. Pasé por o puesto un choben flaire que feba de pastor d’as güellas d’o monesterio, e cuan lo ascuité chemecar li pregunté qué li pasaba. L’abat li rezenté lo que li pasaba e las tres debinetas que li eba planteyato lo Bispe.
O flaire li respulié que no se alticamase más porque er sapeba como contestar a lo siñor Bispe.
Continará ...



L’abat: el abad
As debinetas: los enigmas
A selba: el bosque
Os flaires: los frailes
O guisandero: el cocinero
O boticario: el farmaceútico
Os uitos: los oidos
A redolata: la comarca
Fato: tonto
As alparzerías: las habladurías
A cambra: la habitación
Escar: buscar
Fer una gambada: dar un paseo
Se posé: se sentó
As güellas: las ovejas
Chemecar: lamentarse



5/3/12

LORIÉN (IV)
Dende que se’n yera ito d’o suyo lucar, eban pasato güeito añadas. Plegué en o güeiteno ibierno, pleno de bardo d’o camín e sólo, pos o suyo caballo eba muerto de biello. En o segundo diya d’estanzia en o lucar, o diaplerón d’a nieu fize soflar l’ausín con más fuerza que nunca.
Lorién salié d’a suya casa, e con a carbaza en a man s’endrezé enta las montañas. Cuan ya no podeba dar ni un trango más por a cantidá de nieu, dizié as parolas machicas e la carbaza surtié bolando d’as suyas mans. Allora bide una relumbror roya que saleba d’a carbaza, e ista bolé enta la espelunga de chelo.
A espelunga se preté fuego, e lo diaplerón se cremé por as flamas. Cuan o diaplerón morié, as flamas continaban en a espelunga. Lorién pensé en as parolas machicas ta recuperar a carbaza, pero s’eba xublidato d’eras. O fuego continaba e no s’amortaba, e dimpués de tres diyas e tres nueis, prenié a dezisión de itar-se a las flamas ta rescatar a carbaza. Pillé a carbaza, e mientres zaboyaba con as suyas mans o forato por do surtiban as flamas salié d’a espelunga. As flamas s’amortón poquet a poquet, pero Lorién se quedé trasformato en una montaña de color royenca.
Ixa montaña yera perén calién, i no crexerban arbols ni tasca enxamás. Pero la nieu d’a redolada se regalaba, e lo caudal d’o ríu s’enamplé, e la tasca d’a bal prenzipié a crexer más berda que nunca. As bacas e las güellas se fizon zereñas e rezias, e las chens d’ixas montañas bibión sin alticamar-sen más por a manca d’augua ni por as tronadas de nieu.
Dende allora, cada begata que bel pastor puya ta ixas montañas, dixa bel presén ta remerar a memoria de Lorién.



O güeito: el ocho
O bardo: el barro
S’endrezé: se dirigió
O trango: el paso
Una relumbror: un destello
Xublidato: olvidado
Zaboyaba: cubría
Royenca: rojiza
Perén: siempre
I no crexerban: allí no crecerían
A tasca: la hierba
Se regalaba: se deshacía
A bal: el valle
As güellas: las ovejas
Zereñas: fuertes
A manca: la falta
Bel: algún
Remerar: recordar

23/2/12

FALORDIETAS

LORIÉN (III)
Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
cuan bi ha muito periglo …
Por qué no emplegas o balandrán?

Lorién se calé lo balandrán e s’endrezé con o suyo caballo enta la placha. Cuan pisé l’augua, ísta se ubrié en dos fendo un camín dica la isla d’o chigán. I yera posata en a puerta una fada guardiana. Yera muito choben, e bestiba de berde e royo, e yera asabelo de beroya. Cuan a mesacha bide que Lorién s’amanaba enta lo castiello ité a l’aire una alica de fumo machico ta que atacase a lo mesache. Pero iste saqué l’arco e las sayetas e dié en o blanco. Asinas que continé ta debán. A mesacha, una mica xorrontata, se debanté, entré en o castiello e tanqué la puerta. Lorién se baxé d’o caballo e truqué con o puño mientres deziba;
Ubre gran chigán d’o sol,
as chens d’as montañas sufren,
e quiero que me aduyes
t’aturar a lo diaplerón d’a nieu.

Asinas estié chilando e trucando la puerta durante tres diyas e tres nueis sin aturar, dica que li se inflón as mans e li prenzipión a sangrar e, con o garganchón destrozato ya cuasi no podeba fablar. A la fin, o chigán reblé e li dizié a la fada que li ubriese la puerta. O chigán bestiba un trache royo e portaba un chapero berdo.
-Qué mesache tan baleroso!, e que terne que yes … como sé la enchaquia d’a tuya besita, te bo a amprar una carbaza de fuego machico e te amostraré cómo funziona. Cuan sosmetas a lo diaplerón d’a nieu, la me tornarás e te podrás estar con yo.

E dizindo isto, li dié una carbaza que lebaba penchata d’a zentura, e ordené a la fada que li amostrase las parolas machicas ta que funzionase.
Lorién li dié las grazias a lo chigán e segundié a la mesacha dica la puerta. Allora paré cuenta que lo pelo d’o suyo caballo yera blanquiñoso. Xorrontato li pregunté qué pasaba, e la mesacha li respulié;
-Un diya aquí ye como una añada difuera. Fa cuatro diyas que plegués, por ixo lo tuyo caballo ye más biello.

Lorién se alticamé e li demandé a la mesacha que li amostrase ascape las parolas machicas. Tardé muitas oras en aprender-las, pos yeran muito difizils d’aprender, e cuan ya las se sapeba se despidié d’a fada e se’n fue.
Continará …
Bi ha: hay
O balandrán: el chubasquero
A placha: la playa
A fada: el hada
Beroya: hermosa
L’alica: el águila
Xorrontata: asustada
Tanqué: cerró
T’aturar: para parar
O garganchón: la garganta
Reblé: cedió
O chapero: el sombrero
Terne: insistente
A enchaquia: el motivo
Amprar: prestar
Penchata: colgada
S’alticamé: se preocupó

17/2/12

FALORDIETAS

LORIÉN (II)
O caballo, con Lorién en a suya lomera, esnabesón ríus e montañas dica que plegón enta un xerbicadero que yera en meyo d’o suyo camín. O xerbicadero se clamaba “A foz”, e yera tan fundo que no se beyeba en do remataba. Lorién ascape bide que yera imposible rodiar-lo, qu’estarba más fazil pasar-lo bolando. En istas i yera cuan un paxaro canté denzima d’a suya capeza:
Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
o caballo puede trabersar o ziel.
Por qué no emplegas a gayata d’abillanera?

Lorién pillé a gayata e dié un truco en tierra, allora una luz esluzerné a lo mesache e la gayata se combirtié en un puen por o que pasón caballo e choben. O mesache continé enta l’este e plegué a una selba clamata “Selba lupina”, porque i bibiba lo espritu d’una lopa.
Cuan o espritu d’a lopa bide qu’entraba en a selba un desconoxito, otulé e se chité denzima d’o choben. O caballo paré cuenta e salié corriendo en l’atra endrezera. O espritu los iba a pillar cuan se ascuité atra begata cantar o paxaro:
Chirmán Lorién, chirmán Lorién,
o espritu d’a lopa no puede fer-te cosa.
Por qué no emplegas as tuyas sayetas?


Lorién pillé l’arco, calé una sayeta, se chiré, e cuan a lopa blincaba sobre lo caballo solté a cuerda. Sólo se ascuité lo tobo siseyo d’a sayeta bolando e, lo espritu d’a lopa morié.
O mesache continé o camín enta l’este, e dimpués de muitos kilometros plegé a la mar. Luen, en una isla, se beyeba puyar as torres d’un castiello, o castiello d’o chigán que aduyaba toz os diyas a lo sol a plegar enta lo ziel. As olas yeran altas e reflexaban os rayos de sol royencos d’o nuebo diya. Lorién goyaba fito fito lo espeutaclo mientres pensaba como esnabesar ixas auguas tan periglosas ta plegar a lo castiello e parlar con o chigán.
Continará …



Esnabesón: atravesaron
O xerbicadero: el precipicio
A foz: el desfiladero
O chirmán: el hermano
Un truco: un golpe
Esluzerné: deslumbró
A selba: el bosque
A lopa: la loba
Endrezera: dirección
Tobo: suave
Royencos: rojizos
Goyaba: miraba
Fito fito: fijamente
Parlar: hablar

10/2/12

FALORDIETAS

LORIÉN
Fa muitismo pero muitismo tiempo, unas chens que bibiban en unas tierras luen mui luen, trabesón un desierto, ríus e montañas con as suyas güellas, crapas e bacas dica que plegón ta unas grans montañas. En o cobaxo de ixas montañas se podeban paxentar mui bien os suyos rabaños. Os animals yeran rezios e sanos, e los pastors yeran goyosos. Sin dembargo, en a montaña bi eba una espelunga de chelo do bibiba un diaplerón d’a nieu. Iste diaplerón saleba a ormino ta fer-lis a tana, trayéndo-lis muitas desgrazias a los abitadors d’os lucars.
Cada begata que la chen beyeba debantar-se una boira blanquiñosa d’a espelunga de chelo, ya sapeban que lo diaplerón yera encarrañato. En menos de dos oras se debantaba l’ausín, e no se aturaba en diez u quinze diyas. A nieu zaboyaba la tasca, os ombres se quedaban sin fusta ta cremar, o bestiar no’n trobaba de chentar e los betiellos, ternascos e crapitos se moriban conchelatos.
Muitas begatas a chen eba dixato presens en a boquera d’a espelunga, pero lo diaplerón no lis feba causo.
En un d’os lucars bibiba un mesache clamato Lorién que se meteba furo de bier lo que feba lo diaplerón d’a nieu. Un diya li pregunté a lo suyo lolo:
-Por qué no forachitamos d’as montañas a ixe diaplerón?
-Fillo, lo poder d’ixe diaplerón ye mui gran, garra chen gosa amanar-se.
-Ye que no bi’n ha en garra puesto qui pueda con er?
-Sólo lo chigán que aduya a surtir toz os diyas a lo sol. Pero bibe luen d’aquí, chunto a la mar. Bi ha que trabersar altas montañas e fer un luengo camín dica plegar-ie. E dimpués conseguir que te aduye.
-Si asinas consigo que se remate lo sufrimiento d’as chens d’istas montañas iré.

Cuan as chens d’o lucar s’enterón que Lorién quereba ir a bier a lo chigán d’o sol, marchón toz a despedir-lo. Un biello pastor li regalé un polito caballo mui rapedo. Una lola li dié un balandrán. Un cazataire d’a montaña li dié un arco e sayetas, e una choben pastora li dié una gayata d’abillanera.
O mesache se bistié, se penché l’arco e la gayata e se’n fue montato en o caballo enta l’este.
Continará …




As güellas: las ovejas
As crapas: las cabras
Bi eba: había
A espelunga: la cueva
O diaplerón: el diablillo
A nieu: la nieve
Fer a tana: molestar
A boira: la nube
L’ausín: la ventisca
Zaboyaba: cubría
A tasca: la hierba
A fusta: la madera
Os betiellos: los terneros
Furo: con furia
O lolo: el abuelo
Garra chen: nadie
Gosa: osa, suele
Polito: bonito
A lola: la abuela
O balandrán: el chubasquero
A gayata: el bastón

3/2/12

FALORDIETAS



NUEI (IV)
Nuei estié d’alcuerdo, e una bentolera la se lebe enta lo semontano d’a montaña. Ascape paré cuenta en l’augua que baxaba d’a montaña, e la berdor d’os campos que poquet a poquet dixaban d’estar soros.
Pero una begata ya en casa suya no gosaba rezentar-li a berdá a la suya mai.
-Mai, en a montaña bi’n ha d’augua, una gran fuen, e ya no abrá que alticamar-se más por l’augua. As mias amigas d’o lucar bezino me han combidato a pasar bels diyas con eras, asinas que li bo a dizir a la tuya bezina que se ocupe en iste tiempo de tú e d’os cochins.
-Bai –respulié la mai con una sonrisa en os morros.
-Anque la berdá ye que encara no sé cuántos diyas i seré con as mias amigas, tú …
-Si lo te pasas bien, estate, a bezina ye una buena persona e me cusirará bien, no te alticames.

Nuei li fize morisquetas a la suya mai en a cara e mans, e las glarimas prenzipión a baxar por os caxos. Lugo se’n fue ta la zolle, e las glarimas tornón a los suyos güellos.
-Mai, me’n bo –dizié la mesacha mientres trabesaba lo branquil d’a puerta.

A mitá de camín pasé chunto a un gran caxico de más de zinco metros de zircunferenzia. Se acarrazé a lo suyo trallo e la tristura e las glarimas tornón a los suyos güellos. Nomás que las glarimas plegón ta tierra, un biello granizo surtié dezaga de l’árbol. N’eba las greñas berdas, as barbas berdas e lo bestito d’a mesma color.
-Ta do bes mesacha? –li pregunté.

Pero la choben no respulié.
-Yes una buena mesacha, e ya sé que te pasa. No te alticames que quiero aduyar-te. He feito una fegura de piedra igual a tú. La pillarás e la calarás en do te dizié lo biello d’a montaña. Pero no ne ha de pelo, abré que rancar-te lo de tú e meter-lo en a capeza d’a fegura. Ixo te ferá muito mal.

A mesacha asintié, e lo follet, d’un solo tirón, li ranqué as suyas luengas greñas blanquiñosas. Nomás meter-lo en a capeza de piedra, as greñas chitón radizes. A choben se quedé calba e un suenio estranio se apoderé d’era. Se chité baxo la brempa de l´’arbol e se durmié.
Tanimientres, o biello follet se’n puyé enta la fuen, calé la fegura de piedra chunto a la pinganeta, e l’augua pasé por denzima d’o cuerpo baxando por as greñas blanquiñosas. Cuan a mesacha se disperté, noté que lo pelo li yera crexiendo, pero ya no yera blanco como la nieu, si no que yera negro, negro como una nuei sin de luna.
A mesacha no torné a bier a lo follet de l’árbol, ni a lo biello d’a montaña, e toz en a bal estión goyosos, e enxamás pasón sete.

Soros: amarillos
No gosaba: no se atrevía
Bels diyas: algunos días
Bai: de acuerdo
Morisquetas: caricias
As glarimas: las lágrimas
Os caxos: los mofletes
A zolle: la pocilga
O branquil: el umbral
O follet: el duende
Chitón: brotaron
A nieu: la nieve
A bal: el valle

26/1/12

FALORDIETAS

NUEI (III)
A mesacha no aguardé a que lo biello respuliase, se debanté e salié corriendo con as greñas sueltas e chilando por tot o lucar:
-En a montaña d’as Tres Serols bi ha una fuen!

Totas as chens d’o lucar s’achuntón t’ascuitar a Nuei, e la mesacha lis rezenté cómo eba descubierto la fuen. Os lucareños creyón a la mesacha e por endicazión d’era pillón cultros e xadas e s’endrezón enta lo puesto en do i yera l’abozo. Era ranqué con as suyas mans l’abozo, e lo abenté sobre un zaborro dizindo:
-Ascape!, ascape!, esclafaz iste abozo.

Beluns esmicazón l’abozo con os cultros, e l’augua prenzipié a surtir por o forato, pero como yera chicotón en saleba mui poca.
-Bi ha que fer o forato más gran!, ascape, pillaz as xadas ta que l’augua pueda surtir bien.

En poco rato lo forato yera tan gran que i capeba una persona. L’augua prenzipié a baxar por a montaña e las chens, goyosas, cantaban e danzaban arredol d’a fuen. Pero una bolada d’aire se debanté e la mesacha desaparixié.
As chens no parón cuenta ascape de que la mesacha no i yera, e toz pensón que se’n yera baxata ta lo lucar. Pero en o lucar no i yera, la s’eba lebato lo biello zerrudo guardián d’a montaña.
-Te dizié que no ebas que dizir a garra chen lo d’a fuen, e tú te´n trayes a tot o mundo ta que ranquen l’abozo e faigan un gran forato. Agora te mataré! –chilé o biello.
-Si ye ta que las chens d’o mio lucar no pasen fambre ni sete, no me importa.
-Pos si creyes que morirás rapedo t’entibocas. Te chitaré ligata en a pinganeta, chusto debaxo de l’augua d’a fuen, asinas l’augua t’enrestirá e sufrirás muito tiempo.
-D’alcuerdo, pero te demando que me dixes tornar ta casa mía ta escar una persona que cusire a la mía mai e que lis de de chentar a los cochíns. –demandé la mesacha.
-Te dixo que te’n baigas, pero si no tornas bozaré a fuen e mataré a tota la chen d’o lucar. Cuan tornes, te chitas en a pinganeta, e l’augua ferá o suyo triballo.
Continará …
Nuei: Noche
Respuliase: respondiese
Os cultros: los cuchillos
As xadas: las azadas
Esclafaz: chafad
Beluns: algunos
Esmicazón: hicieron trizas
No parón cuenta: no se dieron cuenta
A garra chen: a nadie
T’entibocas: te equivocas
Chitaré: echaré
Ligata: atada
Enrestirá: embestirá
Escar: buscar
Bozaré: taponaré

18/1/12

FALORDIETAS

NUEI (II)
Nuei paré cuenta en a tierra plena de crebazas e la sudor que bañaba os rostros de ombres e mullers, chobens e biellos, cuan baxaban ta lo ríu. Era quereba dizir-lis-ne, pero ascape remeraba las parolas d’o biello zerrudo, e no gosaba ni tartir.
Que trista i yera!, no minchaba ni dormiba, e parixeba que yera meyo fata. Os suyos güellos ya no brilaban como purnetas, e las suyas greñas yeran como machurritas. A suya mai li pillé a man e li dizié:
-Filla, ne has bella malautía?

Pero Nuei preté os morros e no dizié pon de pon. Asinas pasón os diyas e los meses, e los cabellos d’a mesacha se’n tornón blanquiñosos. Como no li bagaba peinar-se, lo se dixaba suelto.
-Qué estranio!, una mesacha tan choben e con as greñas blanquiñosas –charraban toz.

Nuei se posaba en a puerta de casa suya e se quedaba fatiada güellando a la chen pasar. De cabo cuan mormostiaba, “Debaxo d’as Tres Serols bi ha …”, e se mordeba los morros dica que li surtiba un filo de sangre.
Un diya que Nuei yera aturata chunto a la suya casa, bide a un biello de barba blanca que beniba d’o ríu cantoniando-se por a carga d’augua que portaba. O biello trepuzé con un zaborro e cayé ta tierra. L’augua se redamé de raso, os pozals se trencón e l’ombre se fize mal en una garra, una nafra por la que prenzipié a surtir sangre.
A mesacha s’amané t’aduyar-lo. Se ranqué un trozet de tela d’o suyo bestito e li faxé a ferita. Mientres sentiba os chemecos d’o biello, paré cuenta que los suyos güellos tancatos e la suya cara tremolaban.
Allora pensé:
-Nuei, tu li has medrana a la muerte, porque ne has medrana a morrir en ista tierra xuta do los cautibos se han sucarrato. Ye porque ne has medrana …

Se debaté e se metié a chilar;
-En a montaña bi ha una fuen!, sólo bi ha que rancar un abozo, trencar-lo, fer más gran o forato e l’augua correra costera ta baxo! Yo lo he beyito con os mios güellos!
Continará …
Paré cuenta: se dio cuenta
As crebazas: las grietas
Remeraba: recordaba
As parolas: las palabras
No gosaba: no se atrevía
Os güellos: los ojos
As purnetas: las chispitas
Bella malautía: alguna enfermedad
Bide: vio
Cantoniando-se: tambaleándose
Trepuzé: tropezó
De raso: completamente
A garra: la pierna
A nafra: la herida
Faxé: vendó
Os chemecos: los lamentos
Allora: entonces
Medrana: miedo
O forato: el agujero