26/2/18

FALORDIETAS


AQUER VIELLO, VIELLO VIN (II)
E plegué l’agüerro, e una tardi d’airera una carta de palazio li anunziaba que lo prenzipe d’o reino iba á vesitar-lo. Se metié muito goyoso, e tamién niervudo. Tot eba qu’estar perfeuto!
Asinas que clamé á los criados ta dizir-lis;
-O prenzipe chentará astí maitín. Tanto la casa como los chardins han qu’estar escoscatos. A mesa ha qu’estar perfeuta, o millor mantel, os platos de porzelana e las copas de beire bueno.
A chenta ha d’estar sobrebuena. Os pexes, los más frescos, a carne más tierna e los postres más dulzes e ricos que puedan fer os guisanders.

Os criados se’n fuoron ascape ta organizar-lo tot. Er, tanimientres, se quedé pensando en qué fer con a botella de vin.
-“Será maitín o diya d’ubrir a botella?, ye un prenzipe!, qué puedo fer …?”

O dandalo li feba minchar-se as unglas …
-“Pos no, no la ubriré, no ye un rei, sólo ye que un choven prenzipe que lo se trusquirá en poquez gotez sin tastar-lo como cal, como si estase un vin cualsiquiera.”

E plegué o prenzipe, e chenté en a casa, e bebié vin, pero no tasté a botella de vin espezial porque lo viello no la ubrié.
E asinas pasoron as añadas, dica que l’ombre se fize muito viello e se murié, e murié sin ubrir ni tastar a botella de vin antica.
A notizia d’a suya muerte s’estendillé ascape  por tota la redolada. Totas as chens quereban dar-li lo zaguero adiós. O minchador d’a casa i yera pleno á rebutir, dezenas de presonas s’achuntoron, os criados sacoron tot lo que n’eban de minchar en a casa, e tamién o vin d’a bodega, totas as botellas, dica la d’o vin viello que alzaba l’ombre dende fa más de cuaranta añadas.
Asinas pasan muitas cosas en ista vida, que se dixan pasar aguardando intes millors ta que á la fin se queden sin fer-ne.

Agüerro: otoño
Escoscatos: limpios
Beire: vidrio
Guisanders: cocineros
O dandalo: la duda
Como cal: como es necesario
Alzaba: guardaba


5/2/18

FALORDIETAS

AQUER VIELLO, VIELLO VIN
Se diz que fa muitas, muitas añadas, viviba un ombre muito rico e poderoso con una vida plena de privilechios. Viviba en un casaluzio rodiato de politos chardins, vestiba ricos traches e minchaba cosas que pocas presonas podeban fer-lo.
Cuan pensaba en tot ixo, s’emplenaba de goyo.
-N’he tot lo que un ombre de zincuanta añadas puede deseyar; una gran casa e muitos diners ta poder gastar-ne.

Pero de lo que yera más argüelloso yera d’a suya viella bodega feita en os baxos d’a casa. Rodiatas-ie por as brempas i remaniban dezenas de botellas de vin que ta er yera lo suyo tresoro.
E d’entre totas bi’n eba una asabelo d’espezial por estar la más antica. No dixaba que garra chen s’amanase e de cabo cuan baxaba á vier-la. Li feba morisquetas, la güellaba e pensaba siempre lo mesmo;
-Ista botella ye plena d’o millor vin d’o planeta, e sólo la escorcharé cuan vienga bella presona reyalmén importante. No vo á fer-lo con cualsiquiera, no con chen que no lo merexe, que no sepan tastar-lo.

E un diya pasé por a suya casa un ombre de negozios con una gran reputazión en a ziudat. Mientres charraba con er en a cambra gran, pensé en baxar á la bodega e compartir a suya botella de vin. Pero ascape li se’n fue d’a capeza;
-“No, no, será millor que no! No ye tan importante como ta convidar-li á beber o mío vin. Li daré augua e prou!”

Un par de meses más tardi i plegué o presidén d’o suyo país, e li convidé á chentar. E cuan yeran prenzipiando á minchar, pensé en puyar á botella e beber-la con o presidén, pero á la fin no lo fize. Pensé que a suya ropa yera fiera e antica, e que una presona con tan mal gusto por a ropa no saperba tastar bien o suyo vin.
E asinas dixé pasar atra oportunidat de tastar o suyo buen vin en buena compañía.
Continará …

Brempas: sombras
S’amanase: se acercase
I remaniban: allí permanecían
Morisquetas: caricias
Tastar-lo: probarlo
Cambra: habitación

Fiera: fea

18/5/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO (II)
O caballo trotaba, e Chuanet beyeba pasar rapidamén os carros plenos de palla que tornaban ta lo lucar, e campesinos de camín á casa tamién, pero no’n lo beyeban.
Á penar d’aquera corrida, o camín li parixié asabelo de luengo. Á la fin o choben aturé o caballo, baxé á lo ninón e, sin soltar-lo, ubrié una puerta que lebaba enta un terreno que fue un chardín fa muitas añadas. Lo dixé-ié e tanqué a puerta con clau.
Chuanet prenzipié á plorar. Por más que andaba arredol d’as paretes, no en trobé garra puesto por do fuyir. Canso ya, s’aturé en un rincón chunto á un pozo rodiato de flors.
Plegué a nuei, e se chité á dormir. De maitins, un d’os furtaires, li disperté e li obligué á siñar una fuella ta los suyos pais en la que diziba que si no lis daban zincozientos duros por o suyo rescate lo matarban.
Os pais escoron ixos diners, pero ni bendiendo a casa e las tierras lo consiguioron. Chuanet, lebaba tot o diya sin minchar, e una boira li belaba os güellos. Plegué a nuei e los furtaires no i amanexioron. O nirno s’amané á lo pozo e li parixié beyer en o fundo una luzeta que brilaba.
-I seré soniando? –se pregunté Chuan.

E continé gollando, pero lo pozo yera muito fundo, e no se beyeba si n’eba d’augua u yera xuto. Poco dimpués una boz, de muller u nirno, canté dentro d’o pozo iste romanze con una mosica dulze e monotona:
Bi’n eba en una ziudá
un poliu e chuizioso nirno
á qui uns furtaires
pilloron cautibo.
Lo leboron engañuflato
á una casa cutio-cutio
do un gran terreno
que antis chardín eba sido,
rodiato de altas paretes,
con maticals ya xutos,
árbols xutos e un pozo
amagato por as plantas.
Continará …

Tanqué: cerró
Clau: llave
Escoron: buscaron
Xuto: seco
Cutio-cutio: sigilosamente

Maticals: arbustos

14/3/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO
Una tardi en que os pais encara no yeran tornatos que feba las faenas d’a cozina, mientres os suyos amos esgarrapaban a tierra.
de triballar en o campo, i yera Chuanet en á suya casa cudiando d’una biella muller
A casa yera l’unico qu’eban os labradors dimpués de malas cullitas, yera l’ereu d’os pais d’era e por cosa la quererban bender.
Chuanet yera en una cambra gran, alta de teito, con dos finestras dende as que se beyeba o campo, una cadiera, bels posientos, e una mesa.
Á una d’as finestras, que yera ubierta, s’amané por a parti de fuera un ombre malcarau, bestito pobremén e con un tocho en a man. Li fize un zeño á Chuanet ta que s’amanase e li pregunté, cuan i yeran chuntos, que do yera o suyo pai.
-En o campo gran –respulié o ninón.
-E do ye ixo? –continé l’ombre.
-Busté ye forano si no lo sape. Ye por do siñalo con a man. Ixe caminet chira á la cucha, lugo una plana, lugo …
-No repleco pon de pon. Yo menesto bier-lo ta l’achuste d’os arbanches e l’ordio, no poderbas acompañar-me?
-Os míos pais m’han betato salir de casa, e si lo fo, me carrañarán.
-Más te carrañarán si tresbaten a renta por tú.
-E qu’he de fer allora?
-Acompañar-me si quiers, e si no dixar-lo que ya feré l’achuste con atro labrador.
-Ye que, dizen que bi ha dos secuestradors por a redolada, e por ixo no me dixan salir.
-Yendo con yo no los trobarás, antimás n’he un buen tocho ta esfender-te.
-Los ha beyito busté?
-Sí, iban á caballo, camín d’o molín biello.
-Allora no bi’n ha de periglo, porque imos por o camín opuesto. Imos-nos!

Chuanet salié guiando á l’ombre por o camín que antis endicaba.
A tardi yera esclatera, brillaba o sol en un ziel sin de boiras, e la calor yera zereña porque ni un árbol feba brempa en aquer campo sembrato de trigo á dreita e cucha. Un estreito camín lebaba á lo puesto, encara muito luen, do los pais d’o nirno i yeran triballando. Pero antis de  plegar á la plana, l’ombre chuflé, e un choben amanixié con un caballo. Con un zeño, o choben monté á caballo pillando á lo ninón en un brazau. Chilé demandando aduya, pero á l’inte un moquero fue meso sobre á suya boca t’afogar á suya boz, e ya no’n abié esfensa posible lo nirno.
Continará …

Cullitas: cosechas
L’ereu: la herencia
Cambra: habitación
Finestras: ventanas
Zeño: gesto
Forano: extranjero
Cucha: izquierda
Repleco: entiendo
Pon de pon: nada de nada
Betato: prohibido
Esclatera: clara
Boiras: nubes
Brempa: sombra
Moquero: pañuelo



26/1/17

FALORDIETAS

O BORRICALLO
Un lolo e lo suyo nieto salioron de biache con un borricallo. O nieto eba pasato as bacanzias con o suyo lolo e agora se’n tornaba ta casa d’os suyos pais ta prenzipiar o colechio. Se iban turnando, lolo e nieto, ta montar-sen en o borricallo, e asinas feban o biache más comodo.
En o primer diya de biache plegoron á un lucar. En ixe inte o lolo iba posato sobre o borricallo, e lo nieto iba caminando chunto á er. En pasar por a carrera mayor, bellas presonas s’encarrañoron asabelo cuan bidon á lo biello sobre lo borricallo e á lo ninón caminando. Diziban;
-Parixe mentira!, que biello tan egoista!, be montato en o borricallo e lo probe nirno á piet.

En salir d’o lucar, o lolo se’n baxé d’o borricallo. Plegoron t’atro lucar, e como iban caminando los dos chunto á lo borricallo, una colla de mesaches s’arriguié d’ers, dizindo;
-Qué par de fatos!, ne han un borricallo, e ben os dos caminando mientres poderban ir montatos.

Salioron d’o lucar, o lolo puyé á lo ninón denzima d’o borricallo e continoron o biache. En plegar t’atro lucar, a chen chilé;
-Qué ninón más maleducato!, qué poco respeto!, be montato en o borricallo e lo probe biello caminando chunto á er.

Ya difuera d’o lucar, o lolo e lo nieto se’n puyoron os dos denzima d’o borricallo. Pasoron chunto á una colla de campesinos, e ístos lis chiloron;
-Malas presonas!, no n’ez de coral?, iz á matar á lo probe animal!

O biello e lo nirno se itoron á lo borricallo sobre os suyos güembros. D’ista traza plegoron t’atro lucar. A chen aparixié de totas partis, e prenzipioron á esmelicar-sen d’ers;
-Fatos!, patariecos!, enxamás emos beyito chen tan fata. Ne han un borricallo e lo leban encolletas en puesto de montar-sen …

En salir d’o lucar, o lolo, dimpués de pensar un buen rato, li dizié á lo suyo nieto:
-Para cuenta, bi ha que aber-ne opinión propia e no fer garra causo de lo que diga la chen. Enxamás podrás contentar á tot o mundo.

Lolo: abuelo
Carrera: calle
Bellas: algunas
Colla: grupo
Coral: corazón
Esmelicar-sen: partirse de risa
Patariecos: necios


8/1/17

FALORDIETAS

O FERRERO E LO CAN
Un ferrero n’eba un can,
un can que no feba que minchar,
un can que no feba que dormir,
un can que no feba qu’estar-se chitato.
Enxamás d’a casa cuidé,
sólo se debantaba á la ora d’a chenta,
allora, con gran fiesta,
á l’amo s’amanaba con afalagos de can
por pillar os repuís d’a chenta.
“Ye curioso, que sin clamar-te biengas,
mas no te beigo pasar-te por a ferrería,
de que no te despierte o mallo
e te desore o rudio d’os míos diens mosegando.”

“Ye a mía condizión,
pos so un can e no pas un burricallo.”-dizié o can.

“Pos au de casa mía e beyerás en as demás qué te pasa.”

E se’n fue o can de casa en casa,
fendo de guardián e sin dormir en tota la nuei,
fendo de pastor corriendo dezaga d’as güellas tot o diya,
fendo de cazataire encorriendo chabalins, cuerzos e llebres.

E asinas conoxié que lo destino
á toz mos manda faenas e triballos.

Ferrero: herrero
Can: perro
Chitato: echado
Allora: entonces
Afalagos: halagos, caricias
Repuís: restos
Mosegando: masticando
Cuerzos: corzos





20/12/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO (III)
Os dos chirmans se’n fuoron dizindo que no iban á tornar á l’atro diya, que no podeban. E aguardoron a buena suarte que o mixino lis trayerba.
Pero a mala suarte no se’n iba, e ya que como Bastián no curaba la garra, lo forachitoron d’o suyo triballo. Pero toz pensoron que yera por culpa de l’atro mixino.
E pasoron os diyas sin que os chirmans bisitasen á casa de Marieta.
Os mixinos saliban d’os suyos cados ta minchar, pero encara no se dixaban tocar.
Un sabato en que yeran escoscando as cozinas, Moro s’acucuté á la finestra e bide á Marieta.
-Aquera sí que ye á mía casa –se dizié. Pero, qui ye ixe mixino que ye igual que yo?

Tanimientres, Nuei, bide á suya casa, e como li daban lei fresqueta, á suya lei, á un mixino igual qu’er.
-Astí bibiba yo –pensé. E bibiba millor que aquí.

Os dos mixinos gollaban a distanzia entre as dos finestras con o siestro de por meyo. E de bote e boleyo blincoron os dos, cadagún á la suya casa. En plegar, Marieta reconoxié á lo suyo mixino. E los dos chirmans bidon á Nuei, pero lo trafucoron con Moro, pos no pararon cuenta en o cambeo. E la mala suarte continaba en á suya casa, e no sapeban por qué … E por ixa enchaquia, Nuei se lebaba un tochazo dezaga d’atro, e pensando lo mixino, paré cuenta que yera millor tornar-se ta l’atra casa. E asinas lo fize, tornando á blincar por a finestra. E Nuei fue bien rezibido en a casa, pos remataba de morir-se a mai d’os mixinos.
E Nuei no lebé a mala suarte ta ixa casa, tot continé igual de bien.
Bastián murié, e los suyos fillos quedoron á cargo d’un pariente. En do descubrioron que os mixinos negros no daban ni buena ni mala suarte.

Forachitoron: despacharon
Escoscando: limpiando
S’acucuté: se asomó
Trafucoron: confundieron
Enchaquia: motivo


8/11/16

FALORDIETAS

Desincusas por a mía tardanza ....

O MIXINO NEGRO (II)
A los dos meses d’estar Nuei en casa de Bastián, tot cambeé en a suya casa. Un d’os fillos se metié asabelo de dolento, o suyo pai se quedé coxo, e la suya filla no feba que perder cosas.
-Pos iste mixino negro sólo mos ha trayito que desgrazias! –diziba Bastián.

Por contra, Marieta i yera cada diya millor de salú, li feban presens e parixeba qu’eba entrato a fortuna en casa suya con Moro. Fablando un diya Bastián e Luzía sobre a buena e mala suerte d’os mixinos, a muller li dizié:
-Bi’n ha dos clases de mixinos negros: uns que dan suarte e atros que la tiran. Anque fillos d’a mesma mixina, ye fazil que Moro siga un mixino d’os buenos e Nuei d’os malos. Busté ne ha mala suarte, e yo no.

Os fillos de Bastián se quedón alticamatos en sentir ixas parolas, e á los dos lis se ocurrié á mesma ideya, si os dos mixinos yeran iguals, por qué no cambear-los? Bi’n eba en a casa un siestro muito chicotón con dos finestras concaratas. O mesache que yera una mica malo li dizié a la suya chirmana que se fese amiga de Marieta ta poder furtar-li e cambear-li o mixino.
A chirmana se fize amiga, e chugaban chuntas. E dimpués de bels diyas en que Marieta e lo suyo mixino pillón confitanza, a chirmana pillé á Moro, lo se lebé enta casa suya, e pillando á Nuei lo dixé en do i yera Moro. Sindembargo, anque os dos mixinos yeran iguals, no conoxeban lo que lis rodiaba, e Nuei s’amagué debaxo d’un almario ta que garra chen lo biyese.
Marieta, en plegar ta casa, clamé a lo suyo mixino, pero lo mixino no salié.
-No sé que li pasa á Moro, lo clamo, pero no quiere salir de debaxo de l’almario
-Igual bi’n ha bel zorz … –dizié á suya mai.
Continará …
Coxo: cojo
Presens: regalos
Alticamatos: preocupados
Siestro: patio
Finestras: ventanas
Zorz: ratón



30/6/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO
Dos mixinos, sólo que dos mixinos n’eba la mixina de Chulia, e ya li eban demandato una uzena. E ye que os mixinos yeran negros de raso, e ya se sape, que bi ha muitas presonas que piensan que os mixinos d’ixa color trayen buena suerte á los amos d’as casas en do biben.
Chulia no deseyaba desprender-se d’os mixinez, pero lo suyo mariu ya li eba dito que no’n quereba más mixinos en ixa casa, e que cuan fesen os dos meses eban que marchar d’a casa.
Muito tiempo estié pensando do calar-los. O bezino de baxo tresbatiba muitos mixinos, e muita chen pensaba que los se minchaba. O botiguero d’enfrente los dixaba salir á la carrera e li’n furtaban. A biella d’alto no lis daba de minchar e yeran asabelo de arguellatos. O mosen n’eba un can qu’encorreba á los mixinos, e asinas, d’un ta otri, d’a uzena que li demandoron li quedoron dos posibles amos ta los mixinos. Pero ni aún asinas dixé de pensar.
Moro, lo más poliu e más grau d’os dos mixinez, ta Luzía, a bezina d’o terzero d’a cucha, que n’eba una filla muito chuiziosa á penar d’as poquetas añadas que n’eba. E Nuei, por estar d’un negro fosco como nuei sin de luna, iba á ser ta Bastián, os cualos fillos yeran una mica bagüesos.
Á los dos mixinez lis caloron collars royos e cascabillos, e Marieta, a filla de Luzía e los dos fillos de Bastián ya pensoron que iban á estar goyosos ta cutio.
E pronto toz estioron goyosos, ya que Luzía gané un premio en a lotería, e á Bastián li dioron un triballo do li bosaban muitos diners.
-O mixino negro! –chilaban os mesaches.

E los fillos de Bastián, á penar d’ixo, maltrataban á Nuei, que cuan podeba lis fincaba las unglas u lis pretaba bel mueso, pero como yera tan chicotón no lis feba mal.
Por contra, Moro se pasaba os diyas en l’alda d’a mesacha e las nueis en un leito tobo que li fize Marieta. O mixino yera asabelo de goyoso, tanto que, si supiese parlar li aberba dito á Chulia que yera la millor casa posible ta er.
Continará …

Demandato: pedido
De raso: completamente
Tresbatiba: perdía
Botiguero: tendero
Arguellatos: flacos
Carrera: calle
Furtaban: robaban
Cucha: izquierda
Bagüesos: traviesos
Ta cutio: para siempre
Bel mueso: algún mordisco
L’alda: el regazo
Tobo: suave



2/6/16

FALORDIETAS

O CABALLERO DE L’AUCA (II)
Pero no fue asinas, porque ascape, e no más chocoron as espatas, o caballero de l’auca li fotié con tanta fuerza, que Lorién cayé por tierra.
Lena fue proclamata prinzipa, e los caballers propusioron que se casasen. Pero como iba á casar-se a prinzipa con un caballero que no quereba dar o suyo nombre? E lo caballero diziba que no iba á dizir o suyo nombre, qu’eba feito una promesa, e que si lo diziba se’n irba.
-Si Lena quiere ser á mía muller, abrá qu’estar sin que sepa lo mío nombre, e si no me’n iré. So un buen ombre, e con isto ye prou.

E á la fin se fize o bodorrio, pero con istas parolas ditas por o caballero;
-Que no te se ocurra preguntar-me qui so, porque te dixaré en ixe inte.

Lena azeuté, e bibié goyosa. Pero Lorién, que no eba xublidato la redota, se dedicaba á amolar a la suya muller, mesmo con tochazos. Asinas que, cansata de que l’atochasen, e culpando á Lena por tot, se’n fue á bier-la ta fer-la carrañar con o caballero.
-Para cuenta –li dizié á muller. Me han dito que o caballero ye un galbán sin de familia ni casa, que dormiba en a carrera e que demandaba diners ta poder minchar.

Lena s’alticamé muito, tanto, que ixa mesma nuei li dizié;
-Has que dizir-me de do yes, e cómo te clamas, si no m’encarrañaré con tú.

Pero qui s’encarrañé fue o caballero, que li dizié:
-Por a boca muere o pex, e por a tuya boca bes á perder-me. Te bo á dizir qui so, pero me’n iré e te dixaré. Me clamo Chaime, e so d’una tierra luen d’ast
í. Un diya, una boz desconoxita me fize pillar as armas e meter-me en una barca ta poder esfender-te. Ixa auca, que ye lo mío chirmán por parti d’o mío pai, me lebé enta tú. E ixo ye lo que sé d’a mía bida.

Allora amanixié l’auca con a barca, Lena se desmayé e se arrepintié, pero Chaime desaparixié entre a boira.

Xublidato: olvidado
Amolar: fastidiar
Galbán: vago
S’alticamé: se preocupó
Pex: pez
Chirmán: hermano
Allora: entonces

Boira: niebla

17/5/16

FALORDIETAS

O CABALLERO DE L’AUCA
Bi eba una begata una prinzipa clamata Lena, á la que li eban furtato los suyos dreitos sobre as tierras d’os suyos debampasatos. O culpable yera un cosino clamato Lorién, que como n’eba mal chenio garra chen li discutié cuan dizié que Lena no yera capable de gobernar.
Se diziba d’er que podeba matar un toro d’una patada en a fonsera, e que ferrando un caballo, una begata, li ranqué una pata, en fin, que yera muito furo e con muita fuerza.
Lena, muito trista, demandé aduya ta protexer os suyos dreitos, pero garra chen li quise aduyar porque n’eban medrana de Lorién. Asinas que demandé aduya á los espritus d’a selba, e á l’inte, amanixié una auca por o ríu qu’estiraba d’una barca en á cuala iba un caballero blanco. A sorpresa fue asabelo de gran, porque no toz os diyas se beyeban aucas estirando d’una barca. Toz aguardoron en o beral á que i plegase o caballero. Desembarqué o desconoxito, e chirando-se li dizié á l’auca:
-Muitas grazias por trayer-me sin bosar ni un euro.

E dimpués dizié que beniba á esfender á la prinzipa contra Lorién, e que si gosaba luitar contra er li darba bellacosa que contar durante muito tiempo, isto ye, que pensaba tallar-lo como á una carrota.
O chigantón Lorién pillé una mica de medrana cuan bide á lo caballero de l’auca tan serio e tan furo, pero á penar d’ixo, salié con una espata en a man ta trobar-se con o caballero.
-Agora mesmo te’n tornarás á la tuya barca, ya que me parixe que no yes capable de sacar á espata e luitar con yo.
-Para cuenta, ye asabelo d’esmolata, e talla tanto que me rasuro con era toz os diyas, e que talla un pelo en l’aire, pero antimas ye embroxata.

En sentir ixas parolas sobre la suya espata, á Lorién li se metié o pelello de pirina. E sindembargo pillé á suya espata e se dispuse á luitar.
Continará …

Auca: oca
Debampasatos: antepasados
Cosino: primo
Garra chen: nadie
Fonsera: tripa
Medrana: miedo
O beral: la orilla
Bosar: pagar
Gosaba: se atrevía
Carrota: zanahoria
Esmolata: afilada
Pirina: gallina



6/5/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE (III)
As glarimas de dolor por os muertos, a desesperazión d’os pais e d’as familias plegoron dica os uitos d’os reis, e ístos nimbioron una gran fuerza ta rematar de raso con tanta maldá.
Ixas fuerzas pilloron á los furtaires, mesmo á lo suyo chefe, e, una begata chuzgatos, fuoron aforcatos, menos o chefe que fuyié.
Aforcatos ixos furtaires, se pensé que la tranquilidá i plegarba, pero ixo sólo pasé mientres o chefe estié engarcholato, ya qu’en fuyir o chefe, tornoron as luzetas á las finestras, se sintioron as rudios e se cremoron campos e bordas.
Allora se organizé atra colla ta pillar á los furtaires e lo suyo chefe. Asinas que, una nuei, cuan yeran toz os furtaires en o castiello, dentroron en o castiello e los pilloron á toz, mesmo á lo chefe.
Engarcholoron á toz, mesmo á lo chefe, que lebaba una armadura de fierro, e lo plenoron de cadenas e ligoron á una aniella.
Cuan iban á chuzgar á lo chefe, dentroron á pillar-lo, pero l’armadura se desfize e no bi’n eba cosa dentro, sólo s’ascuité una gran risotada
.
Se pilloron as piezas de l’armadura, e lo chuez las fize alzar, pero en que salioron por a puerta, l’armadura se torné á montar e se’n fue corriendo.
Tornoron os fuegos e las muertes dica que pilloron atra begata á lo chefe. Allora, un biello chuez, prexinando que yera lo diaple, propuse que itasen l’armadura en una gran chera ta fundir-la, e con o fierro que saliese, se fese una cruz.
Asinas se fize, e dentre as flamas d’a chera surtiban risas batuecas que daban asabelo de medrana.
A cruz de fierro se calé chunto á las enruenas d’o castiello, e la tasca de arredol enxamás torné á crexer.

Glarimas: lágrimas
Uitos: oidos
De raso: completamente
Engarcholato: encarcelado
Colla: grupo
Begata: vez
Prexinando: imaginando
Chera: hoguera
Batuecas: vacías
Enruenas: ruinas

Tasca: hierba

16/4/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE (II)
-Pero que ye lo que han ascuitato? –lis preguntaban as chens.
-Pos isto; á las doze d’a nuei mos acucutemos chunto á la puerta d’o castiello, e se prenzipioron á sentir rudios de cadenas, chilos e risas, a carne de pirina e los pelos como escarpias se mos metié!
-Sez uns cobardes! –dizié o chuez.

E fablando con l’alguazil e una bentena de mesaches con astrals se’n fuoron enta lo castiello. Pero cuanto más s’alexaban d’o lucar más medrana n’eban e más amonico andaban. En plegar enta la puerta d’o castiello ascuitoron risas, chilos e rudios de beires e de cullaras e forquetas chocando contra os platos, como si dentro se zilebrase una lifara. E la boz d’o capitán d’a colla que diziba:
-Salú compañers, á la salú de Satanás!
 
Toz tremoloron por as parolas, pos n’eban muita medrana de patetas, e pensaban que i yera dentro d’o castiello.
-Anque siga o mesmo diaple, lo engarcholaré! –chilé o chuez.

E mientres diziba ixo, a puerta se ubrié sola sin fer rudio. O chuez dentré con bels mesaches dezaga. Esqué una por una totas as cambras, e no en trobé que siñals d’una lifara, e denzima d’una mesa uns beires con un charapote que uloraba á zufre.
O chuez baxé ta lo cobaxo d’o castiello, do se’n trobé a fuesa d’o biello amo d’o castiello. Con o tocho que lebaba toqué a fuesa e dizié;
-En nombre de dios e d’a chustizia t’emplazo á que te presentes debán de yo ta chuzgar-te e castigar-te como cal!

Dende a fuesa s’ascuité una risotada que fize tremolar á toz menos á lo chuez, que chilé;
-Te prometo que bosarás por tot o mal qu’n fas, anque me prexino qu’en lo infierno ya i serás penando.

E dito isto, se’n fue con toz os mesaches que lo acompañaban. Sindembargo, os furtos, fuegos e muertes continaron …
Continará …

Acucutemos: asomamos
Chilos: gritos
Pirina: gallina
Astrals: hachas
Beires: vasos
Forquetas: tenedores
Lifara: banquete
Patetas: diablo
Engarcholaré: encarcelaré
Charapote: brebaje
Fuesa: tumba
Como cal: como es necesario
Bosarás: pagarás




17/3/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE
En un lucar bi’n eba un siñor que yera o terror de totas aqueras tierras; yera tan malo que dica lo diaple li n’eba d'embidia. Yera tan malo, que lo rei abié que clamar-lo e forachitar-lo d’o reino.
Mietres er bibié en ixa redolada, se sentiba de contino lo cuerno de caza, os caballos d’aquer ombre d’os suyos amigos estricallaban sementers, mataban ganaus e feriban chobens e biellos. Li pretaban fuego á las bordas, e tal yera la medrana d’aqueras chens, que tasamén soniaba o cuerno de caza en a puerta d’o castiello se meteban á tremolar, e tancaban puertas e finestras.
Cuan se’n fue desterrato, a comarca se quedé tranquila e recuperé a bida que antis n’eba. Os campos fruitificaban e toz yeran goyosos. Pasoron as añadas, e lo castiello prenzipié á esboldregar-se.
Ya garra chen s’alcordaba d’aquer siñor, cuan amanixié  una colla de furtaires, tan imbisibles que no los
trobaban. E ya se diziba entre as chens que yeran pantasmas nimbiatos por l’antico siñor d’o castiello. Isto tamién yera porque o capitán d’a colla lebaba l’armadura d’o biello siñor desterrato.
Tornoron á enchegar-sen por a nuei as luzes, á sentir-sen cantas, á furtar en as casas, á cremar-sen os campos, ….
Totas as nueis s’enchegaba en una d’as más altas torres d’o castiello una luz roya que parixeba un güello gran, á cuala luz esnabesaba a selba, iluminando-lo de tal traza que parixeba un inzendio.
Bels baliens d’os lucars d’a redolada qu’eban gosato amanar-sen ascuitoron rudios tan estranios que se’n tornaban muertos de medrana ta los suyos lucars.
Continará …

Diaple: diablo
Lucar: pueblo
Forachitar-lo: expulsarlo
Estricallaban: destrozaban
Medrana: miedo
Tremolar: temblar
Esboldregar-se: derruirse
Colla: grupo
Enchegar-sen: encenderse
Güello: ojo
Esnabesaba: atravesaba
Bels: algunos
Eban gosato: se habían atrevido


1/3/16

FALORDIETAS

L’OGRO (III)
-Ehh!, qué quiers tú mixina?

E la mixina maulaba lastimera, fendo un poder por meter-se baxo as ruedas.
-Pero qué quiers?, ors, u t’esclafará una rueda.

E como qui fa una obra de caridá, li dié un tochazo, tan fuerte que la dixé en un rincón chemecando de dolor.
Buena ora ta triballar, no podeba güellar sin quedar-se esluzernato, a tierra cremaba, como si estase rodiato de flamas, a mengla e lo garganchón yeran xutos, e las moscas, locas de calor, esbolastriaban por os morros d’o carretero u se pegaban en o naso d’os animals escando asuya frescura.
L’ogro yera cada begata más encarrañato cuan baxaba por a cuesta, e mientres morgoniaba parolas fieras, atochaba á los animals e caminaban con a capeza cacha. Ixe sol yera un furno, e antimás enemigo d’os probes. En ibierno muito amagar-se, ta que l’obrero escotole de fredo e n’aiga las mans chelatas. E agora, en estibo, fuego e más fuego, que parixen pollastres rustindo-sen.
Cuan i plegué enta lo deposito de mercanzías, s’aturé un inte. Se tiré o chapero, se ixuqué a sudor con as mans, e dende una brempa gollé o camín feito. E pensaba medranoso en cuan li pertocase tornar, de cara t’alto, con o sol en o cobalto d’o ziel. No yera guaire gran a distanzia dende astí dica casa suya, pero se yera pensando en si puyar a cuesta o no con ixa calor.
E pensando en ixo, debanté o tape d’una capacha escando unas cuerdas. Pero á suya man trepuzé con unas cosas sedosas que se mobeban e que li arañaban. Os rezios didos fizon presa, e surtié á la luz un cachurret blanquiñoso.
A mai mixina, por a calor, amagaba á los suyos fillos en una capacha, e lo carretero s’encarrañé asabelo, e pillando los zinco mixinez con as suyas mans los abenté ta tierra, e los iba á esclafar. Saqué un moquero e los calé dentro, ligando as cuatro puntas como si d’un chiquet dinzuelo se tratase.
Dixé o carro e ité á correr costera t’alto con a capeza cacha, sin dandaliar iba á esclafar-los con bel zaborro. S’endrezé ta casa, e i yera a mai d’os mixinez blincando de goyo.
-Tiene mixina fura, os tuyos fillos. Porque yes un animal, que si no …

E l’ogro, sin tartir más, se’n fue á escar o suyo carro baxo un sol de chustizia. Pero anque a calor yera como si estase en lo infierno, parixeba que por dentro yera fresco e goyoso.

Esclafará: chafará
Güellar: mirar
Mengla: lengua
Escando: buscando
Estibo: verano
Chapero: sombrero
Brempa: sombra
Moquero: sombrero
Dandaliar: dudar
Sin tartir: sin hablar



14/2/16

FALORDIETAS

L’OGRO (II)
No respetaba pon de pon. Trataba asabelo de mal á los machos que li aduyaban á ganar o pan, e cuan descansaba, se posaba en a puerta d’a cochera e lis diziba parolas á las mullers que las meteba royas de bergoña.
Cuan á suya muller n’eba bel carraño con bella bezina, se meteba asabelo de furo, e ubrindo a taleca d’as menazas, churaba puyar e tallar o garganchón á toz os bezinos e pretar-li fuego á la casa. Cuatro chislas d’augua que cayesen en o suyo siestro d’as galerías d’alto, bastaban ta que d’á suya boca saliese en ringlera tot o santoral.
Pero lo suyo odio sólo yera que ta los mayors, porque si bel mesache pasaba chunto á er, li sonreíba, e con á suya man plena de crebazas li quereba fer morisquetas.
Como no quereba dixar en paz a garra chen, dica amolaba á la Fata, una mixina fura que furtaba lo que podeba, pero que la dixaban os bezinos porque se minchaba os zorzes. Libré a mixina, e no en trobé millor puesto que o siestro de l’ogro. L’ogro s’encarrañé, e pensé en dar-li un calz á la mixina e á toz os mixinez ta eclafar-los contra la parete.
Pero mientres l’ogro pillaba fuerza ta soltar o calz e lo anunziaba á chilos zien begatas cada diya, os mixinez continaban en en o suyo rincón, en o que brilaban como purnas os suyos güellos.
Ixe estibo bi’n eba poco triballo, e una calor de infierno que feba que s’encarrañase más á ormino Chusé, e que li feba bullir en á suya capeza más maldizions.
As chens de diners se’n iban á la placha, ta estar más frescos e bañar-sen  en a mar, e tanimientres er i yera, sucarrandose baxo ixe sol d’estibo. E como no triballaba porque no bi’n eba de chen, cada begata n’eba menos que minchar, e ya pensaba en minchar-se á los mixinos …
Yera agosto cuan, á las onze d’o maitín, abié que baxar á la gara ta cargar uns muebles.
-Menudas oras!, ni una boira en o ziel e un sol que sacaba purnas d’as paretes e parixeba que iba á desfer as carreras.
Continará …

Pon de pon: nada de nada
Bergoña: vergüenza
Bella: alguna
Chislas: gotas
Siestro: patio
Ringlera: fila
Crebazas: grietas
Morisquetas: caricias
Fura: salvaje
Zorzes: ratones
Un calz: una coz
Purnas:chispas
Güellos
Estibo: verano
Gara: estación
Carreras:calles


1/2/16

FALORDIETAS



L’OGRO
En tot o bico yera conoxito aquer diaple de carretero que chilaba por as carreras. Os bezinos d’una gran casa, en o cualo baxo bibiba, eban enamplato á suya mala reputazión.
Chusé, o carretero, feba meritos toz os diyas, seguntes bels bezinos, ta que li tallasen a mengla e li plenasen a boca de plomo bullindo por mal fablato. Cosa dixaba estar, ni umano ni dibino. Se sapeba de memorieta toz os nombres d’o santoral, sólo por mentar-los cuan churaba. E cuan s’encarrañaba con os suyos animals, baxaban toz os santos en pleno. E lo pior de tot, ye que cuan churaba contra os animals, os ninons d’o bico s’amanaban t’ascuitar-lo, cosa que li emplenaba de goyo por aber-ne tanto publico.
Os bezinos, yera una mica fartos d’o carretero, e no’n sapeban como fer-lo callar. Mesmo fabloron con l’ombre que li arrendaba a casa ta que lo forachitase.
-No li faigan causo –respuliaba. Paren cuenta que ye un carretero, e que ta ixe triballo no se demanda parlar bien. Ne ha una mengla puerca de parolas, pero ye formal e bosa lo suyo arriendo con puntualidá.

Tamién fabloron con á suya muller, pensando que la trataba mal, pero …
-No piensen bustez ixo! –dizié a muller arreguindo-se. Ye una persona buena, ne una mica de mal chenio, pero bi ha que parar cuenta d’as auguas mansas ….. Ye d’oro, bel gotet ta pillar-ne de fuerzas, pero no como otris, que se pasan o diya como trallos refirmatos en a barra d’a tabierna. No se queda  ni un zentimo d’os diners que gana, e ixo que no n’emos de familia, que ye lo que más li cuacarba.

Pero a muller no combenzeba á garra chen, más que más por á suya cara tamién. En a garchola i n’eba millors. Yera nierbudo, amplo d’esquena, zerrudo como un onso, a cara royenca con borrucas e crepas, os güellos sanguinos e lo naso plano e azulenco por as benas e con pelos negros e luengos acucutando por os foratos.
Continará …

Bico: barrio
Carreras: calles
Bels: algunos
Tallasen: cortaran
Mengla: lengua
Bullindo: hirviendo
Forachitase: expulsase
Bosa: paga
Trallos: troncos
Cuacarba: gustaría
Garra chen: nadie
Más que más: sobre todo
Zerrudo: peludo
Borrucas: verrugas
Crepas: grietas
Acucutando: asomando
Foratos: agujeros


12/1/16

FALORDIETAS


OS DESEYOS (II)

En dizir ixo, se debanté entre as flamas una fumatera, en la que desaparixié a Fada.
Os biellos no adubiban á pensar en os deseyos, asinas que dezidioron trigar de maitins, e pensar con l’almada debaxo d’a capeza. Ta no pensar más en a Fada e los suyos deseyos, se metioron á parlar d’atras cosas.
-Iste maitín yeran fendo mondongo –dizié l’ombre. Qué coquetas!!!

-Qui abese belunas aquí! –dizié a muller –ta rustir-las en o calibo e minchar-las.

 Tasamen lo eba dito, cuan aparixié sobre lo calibo un par de coquetas. A muller se quedé con a boca ubierta batalera e los güellos esluzernatos. Pero l’ombre se debanté d’a cadiera, e mientres chiraba arredol d’a muller s’estiraba d’as greñas e chilaba;

-Yes patarieca, sólo piensas qu’en minchar. Emos tresbatito un d’os deseyos, yes más fata que as caparras, en as tuyas orellas quereba beyer ixas coquetas!
 
En dizir-lo, as dos coquetas i yeran en as orellas d’a muller. Allora, l’ombre se quedé con a boca ubierta, e la muller prenzipié á chilar.
-Fabirol! –chilaba mientres feba un poder por rancar-se as coquetas d’as orellas. Yo lo fize mal, pero tú pior porque me querebas amolar, e lo unico que quiero ye que desaparixcan as coquetas.
-Pero muller!, e la pardina?
-Cosa.
-E lo macho?
-Cosa.
-Deseyaremos un mina, e zaboyaremos as coquetas con oro.
-No pas.
-Pos mos quedaremos como antis …
-Ixo ye lo que quiero.

 L’ombre continé fablando con a muller, pero era no reblaba. E cuan á l’atra nuei aparixié a Fada, lis dizié;
-Paraz cuenta que fatos que sez –e la Fada s’esfumé.

 No ye a felizidá en que se faigan os deseyos, sino que ye en no aber-los; que rico ye o que ne ha, pero goyoso lo que cosa deseya.

Adubiban: daban abasto
Trigar: elegir
Coquetas: tortetas
Calibo: brasas
Patarieca: necia
Amolar: fastidiar
No reblaba: no cedía

 

 

30/12/15

FALORDIETAS


OS DESEYOS

Bi’n eba una parella de biellos que, anque probes, tota la suya bida la eban pasato muito bien triballando e cudiando d’a suya chiqueta fazienda. Una nuei d’ibierno i yeran posatos chunto á lo fogaril e parlando d’as suyas cosas.

-Si yo, en puesto d’istas tierras –diziba lo biello-, que son burencas e no sirben que ta que se rebulquen os chabalins, n’abiese a Pardina Bartobal!

-E si yo –diziba la suya muller-, en puesto d’ista casa que no s’esboldrega porque no sofla l’ausín con fuerza, n’abiese a casa d’a nuestra bezina ….!

-Si yo –continé o biello-, en puesto d’iste burricallo, que ya no puede ni con as alforchas plenas fumo, n’abiese o macho d’a Pardina Bartobal.

-E si yo –respulié á muller-, podese matar dos cochíns como a bezina! Ixa chen, t’aber-ne as cosas, no ha que deseyar-las. Qui abiese a dicha de bier feitos os suyos deseyos!

 En dizir ixas parolas, baxé por a chaminera una muller asabelo de beroya; yera tan chicotona, que á suya altaria no plegaba á lo metro, n’eba en a capeza una corona d’oro. O trache yera como de fumo blanquiñoso e con purnas arredol d’era que chiraban e chiraban sin aturar-sen. En á suya man una bareta d’oro, que remataba en una flama azulenca.

-So a Fada Fortuna –lis dizié-, pasaba por astí, e he sentito os buestros chemecos, e ya que tanto querez que se faigan os buestros deseyos, biengo á dar-bos tres; un ta tú -dizié á la muller; atro ta tú –dizié á l’ombre; e lo terzeno ta los dos. Iste zaguero lo daré en pre
sona maitín á istas oras en que tornaré. N’ez ixe tiempo.

Continará …
Fazienda: hacienda
Burencas: arcillosas
S’esboldrega: se derrumba
Fumo: humo
Beroya: hermosa
Purnas: chispas
Flama: llama
Chemecos: lamentos
Zaguero: último
Maitín: mañana

15/12/15

FALORDIETAS


FLOR BEROYA (IV)

-Lo beyes?, si fas lo bien, se replega o fruito.

 Plegoron enta l’árbol do i yera lo moquero, do se sobateba lo mesmo que una señera.

-Cómo pillar-lo, i ye asabelo d’alto!

-No t’alticames –dizié o caballo. Clama á l’alica que liberas-te d’os retes, e era lo te pillará.

 E asinas pasé, plegué l’alica, pillé o moquero, e li’n dié á lo mesache. Plegoron enta lo ríu, que baxaba mayenco.

 -Cómo sacar l’aniello d’o fundo d’o ríu?, baxa muita augua, e no se beye pon de pon.

-No t’alticames, clama á lo pex que salbés, er lo sacará.

 E asinas pasé, o pex amanexié con l’aniello en a boca. O mesache, muito goyoso, se’n torné ta palazio. Pero cuan li leboron as prendas á Flor Beroya, dizié que no ubrirba la puerta mientres no bullise en azaite o furtaire que la eba sacato de casa suya.

O rei li’n prometié, e li dizié á lo mesache qu’eba que morir bullindo en azaite. O mesache se’n fue asabelo de tristo enta la cuadra, e li rezenté á lo caballo lo que li pasarba.

-No t’alticames –li dizié o caballo, monta, correré muito e sudaré, fe-te esfriegas con á mía sudor e dixate itar en o caldero d’azaite.

 E asinas pasé, e cuan o mesache surtié d’o caldero, parixeba más polito que antis. Toz quedoron esluzernatos, e más que más Flor Beroya, que s’enamoré d’er.

Allora o rei, que yera biello e fiero, en bier lo que li eba pasato á lo mesache, e pensando que si feba lo mesmo se tornarba choben e polito
Asinas que, toz proclamoron rei á lo mesache, que se casé con Flor Beroya. E cuan li fue á dar as grazias á lo caballo, íste li dizié:
se capuzé en o caldero, e se sucarré.

-Yo so lo espritu d’aquer á qui aduyés, en a enfermedá e cuan se morié.


Sobateba: agitaba

Pon de pon: nada de nada

Bullise: hirviera

Esluzernatos: alucinados