19/4/20

FALORDIETAS


AS CRAPAS E LO PASTOR
Ista ye una chiqueta falordieta d’un pastor que toz os maitins, con o lusco, saleba con as suyas crapas ta que paxentasen tasca.
Un diya, mientres las cusiraba, doze bucardos baxoron d’as peñas e s’amanoron á las d’er sin medrana. Vide cómo s’achuntaban e paxentaban como si se conoxesen fa tiempo.
O pastor paré cuenta que podeba fer una cosa.
-Como veigo que se levan tan bien, las me levaré totas ta casa e asinas n’abré más.

Con a vara las achunté chunto á er e las endrezé enta lo rafal. Tanto as domesticas como as montesinas obedexioron, e dentroron en a cuadra ta pasar a nuei chuntas.
Á l’atro maitín, o pastor se devanté e fize o chiquet almuerzo; lei e pan con magra. Se metié un chapero de palla e con o tocho en a man se’n fue á la cuadra ta sacar-las á lo mon. Pero cuan iba á fer-lo, prenzipié una gran tronada.
-Pos vaiga!, uei no podrez salir á paxentar. –lis dizié á las crapas.

N’eba que dar-lis de minchar, pero con a plevia yera imposible. A solución yera dar-lis de minchar a tasca reservata ta lo ivierno.
O pastor baxé por a trapa un faxo de yerba xuta e lo trosé. Pero no lis die a mesma cantidá á totas; un zarpato á cada una d’as suyas crapas e tres zarpatos á cada bucardo.
-I sez as mías convidatas, porque agora ísta ye a casa vuestra e no’n quiero que marchez!

As suyas crapas minchoron chusto-chusto, e los bucardos minchoron asabelo de bien. Pasé o diya e la nuei, e de maitins a tronada ya no i yera, feba buen orache. O pastor marché á la cuadra e ubrié a gran puerta de fusta.
-Vienga, á paxentar! Ayere plevié muito e la tasca i será bien buena!

As crapas puyoron á lo mon e se metioron á paxentar con angluzia, mientres que os bucardos se’n fuoron blincando enta las peñas. O pastor no podeba creyer lo que yera pasando e s’encarrañé.
-Sez unas desgraziatas! Tos he dato más tasca que á las mías crapas e asinas lo agradexez! Qué poca vergoña!

Un d’os bucardos ascuité as suyas parolas e li respulié;
-I yes muito entivocato!, a culpa ye de tú!
-Qué a culpa ye de yo?, pero cómo gosas dizir-me ixo?
-Sí, porque estiés inchusto. Á las tuyas crapas lis dies menos de minchar que á nusatras que ni nos conoxes. Si nos quedásenos contú, e un diya plegasen atrás crapas, de seguras que las tratarbas millor que á nusatras. En a vida, os sers más quiestos son lo primero.

O pastor no respulié porque replequé que s’eba entivocato. A crapa n’eba tota la razón.

Lusco: amanecer
Paxentasen: paciesen
Tasca: hierba
Bucardos: cabras montesas
Rafal: granja
Chapero: sombrero
Plevia: lluvia
Trosé: repartió
Zarpato: puñado
Buen orache: buen tiempo
S’encarrañé: se enfadó

1/4/20

FALORDIETAS


O CASCABILLO E LO MIXINO
En un casaluzio d’un lucar, viviba una familia que n’eba un mixino. O mixino yera quiesto por toz e lo emplenaban de morisquetas. Perén n’eba bella cosa de minchar e mesmo dormiba en un coxín chunto á lo fogaril.
Cuan no minchaba u feba una clucada, dindoneaba por a casa escando zorzes. Li feba muito goyo agafar-los ta chugar con ers. O mixino yera tan gran e templato que os probes zorzes viviban con angunia, de contino notando una brempa menazán chunto á lo suyo cado.
Tanta medrana n’eban, que os zorzes dixoron de salir á escar-ne de minchar. Antis s’organizaban por parellas e correban á la cozina ta furtar un piazo de formache u de pan u lo que abiese por o sulero. Pero dende que o mixino yera l’amo d’a casa, enxamás veyeban l’inte de salir d’o cado. Yera masiato perigloso!!!
Os zorzes n’eban cada diya más fambre e yeran arguellatos por no minchar. Asinas que un diya, s’achuntoron ta prener una dezisión. Dende os zorzes más viellos á los más chovens, toz quereban resolver o problema ascape.
Muito rato estioron contrastando qué yera lo que podeban fer, pero á dengún no li se ocurriba una buena ideya.
Cuan iban á reblar e desfer l’asambleya, un d’ers se devanté e parlé;
-A única traza de poder salir d’o cado ye saper por do i ye o mxino. Si sapemos por do iye, podemos aproveitar cuan siga luen ta poder salir.
-Pos sí, ye una buena ideya –dizié un d’os zorzes más viellos. Pero cómo lo podremos localizar?
-Muito fácil! Li metemos un zimbel á lo mixino e asinas lo ascuitaremos.

Dimpués d’un breu silenzio, toz prenzipioron á chilar e fer palmas de goyo. Á la fin poderban controlar á lo mixino. Pero lo goyo duré poco. O más viello de toz li pregunté:
-Veigo que toz i sez d’alcuerdo con a ideya, pero… qui de vusatros li meterá o cascabillo á lo mixino?

O silenzio emplené l’asambleya, e toz os zorzes parixeban petrificatos por a medrana.
-Yo no puedo, so muito viello e no poderba puyar-me á la lomera d’o mixino. –dizié un zorz viello.
-Yo tampó no. No veigo guaire bien…
-Pos yo so una mica coxo, asinas que tampó no puedo…

E asinas, toz os zorzes metioron desincusas ta no meter-li o cascabillo á lo mixino. Cuan parle´o zaguero, toz replecoron que a ideya yera buena, pero defízil meter-la en prautica. Asinas que, muito tristos, se’n fuoron cadagún á casa suya ta pensar en cómo desfer-se d’o mixino.

Cascabillo: cascabel
Morisquetas: caricias
Clucada: siesta
Zorzes: ratones
Angunia: angustia
Furtar: robar
Cado: madriguera
Viellos: viejos
Zimbel: cascabel
Coxo: cojo
Zaguero: último




19/3/20

FALORDIETAS


O MERCADER DE SAL E LO BORRICALLO (II)
O borricallo se devanté e salié d’o ríu, e l’ité una uellata á l’amo metiendo cara de pena. Yera tot una trapaza, prou que sí, porque yera asabelo de goyoso por lo pasato. Pero lo patarieco d’er no paré cuenta en que lo mercader eba parato cuenta d’a chugadeta.
-Iste borricallo piensa que so fato!, se ve á enterar… -pensé.

O mercader pillé d’o ramal lo borricallo e torné á ra ziudá. Pero en puesto d’a sal, ista vegata emplené as talecas con piedra tosca. Ligué as talecas denzima d’o borricallo e se’n fuoron. E anque a tosca pesaba menos que ra sal, no li feba pon de goyo carrear-las. Asinas que, cuan plegué á lo ríu, fize que s’esbalizaba e se capuzé en l’augua. A desgrazia estié que a tosca s’emplené d’augua, e lo peso de multipliqué. Asinas pues, l’animal no se podié devantar, e prenzipié á afogar-se en a badina.
Á la fin, e dimpués de muito forziar, consiguió plegar á lo veral e salvar a vida.
Posato en a tasca, prenzipié á tremolar e gomecar augua entre os diens, mientres o mercader no feba cosa por aduyar-lo.
-Istas talecas pesan muito más que as de sal!, cuasi m’afogo e no has feito pon de pon!

L’amo esclaté de cólera;
-Isto te pasas por a tuya traidoría!, me ferba goyo qu’eses aprendito a lizión e faigas lo que te pertoca. Levo tota ra vida triballando e no’n quiero galvans con yo! I ye esclatero?

O borricallo acaché a capeza pleno de vergoña, e confirmé qu’eba feito trampa.
-Bai, no tornará á pasar, pero fa un poder ta que as talecas pesen menos… si no, remataré con a esquena trencata e no podré triballar.
O mercader se quedé pensativo e replequé que yera chusto lo que demandaba o borricallo.
-Bien pues, asinas lo feré, pero tú abrás qu’estar un buen triballador, te parixe bien?
-Me parixe bien, d’alcuerdo.

I remanioron sin tartir, e con una riseta en os morros, siñoron o suyo pauto ta cutio.

Trapaza: mentira
Prou que sí: por supuesto
Patarieco: necio
Chugadeta: jugarreta
Tosca: toba
Badina: balsa en un río
F
orziar: forcejear
Gomecar: vomitar
Pon de pon: nada de nada
Galvans: vagos
Esquena: espalda
Siñoron: firmaron

15/3/20

FALORDIETAS


O MERCADER DE SAL E LO BORRICALLO (I)
Yerase una vegata un mercader que se ganaba ra vida mercando talecas de sal á buen pre ta lugo vender-las en os diferens lucars d’a redolada. O negozio no yera malo, e gosaba ganar firmes diners. Pero de tanto carrear talecas prenzipié á aber-ne de molestias en a esquena e garras.
Un maitín se devanté tan encañablato e dolorito que dezidié mercar-se un borricallo. Dimpués de fer o chiquet almuerzo, marché pues á lo mercato e se’n merqué uno choven e rezio.
-Amigo, dende uei yo seré a capeza pensante e tú carrearás a mercanzía. N’he cuasi sisanta añadas e me fa mal tot o cuerpo. Si triballamos asinas, yo pensando e tu carreando a mercanzía, nos irá muito bien! –li dizié o mercader á lo borricallo.

Asinas que, como totas as semanas, s’amané á ra salina e merqué unas talecas de sal que ligué en l’umo d’o borricallo.
Marchoron por o viero que rodiaba ra selva e qu’eba qu’esnavesar un amplo ríu sin de puen. O borricallo, que no eba caminato enxamás sobre auguas, pisé mal e s’esbalizé. Cayé á l’augua e se chipié de raso. Tamién as talecas se fartoron d’augua, e ra sal se diluyé, tintando de blanco lo ríu.
O mercader se levé as mans á ra capeza e prenzipié á chemecar.
-Qué mala suarde! He tresbatito tota ra sal!, qué vo á fer agora?

Por el contrario, o borricallo, sin lo peso d’a sal, se noté más lixero e blinqué fuera de l’augua.
-Isto ye pistonudo! No me fa goyo l’augua freda, pero agora ya no he que levar ixas talecas de sal que pesan tanto!

Á la fin, o mercader dezidié tornar á ra salina ta mercar-ne más.
-Imos borricallo, emos que tornar á por más sal antis que se faiga de nueis, si no, un diya de triballo tresbatito!!

Se’n tornoron enta ra salina. L’ombre merqué unas talecas de sal e las metié en l’umo de l’animal. E pilloron atra vegata o mesmo viero d’a selva. O borricallo, canso de carrear as talecas, pensé en dixar-se cayer cuan esnabesasen o ríu e poder librar-se d’o peso.
Asinas que, cuan yeran por mitá d’o ríu, o borricallo torné á esbalizar-se e se capuzé en l’augua. E ra sal torné á diluyer-se…
Continará…

Talecas: sacos
Lucars: pueblos
Redolada: comarca
Gosaba: solía
Esquena: espalda
Garras: piernas
Chiquet almuerzo: desayuno
Ligué: ató
L’umo: el lomo
Viero: senda
Esnavesar: atravesar
S’esbalizé: se resbaló
De raso: completamente
Chemecar: lamentar

23/2/20

FALORDIETAS


L’ALICA E LO ESPARBEL
En a branca d’un viello caxico descansaba una alica fembra de uellata trista e cor trencato. A suya pena yera tan gran e funda que no quereba ni volar. Bels diyas i yera sin minchar e sin parlar.
Un esparvel masto que la vide, se posé chuto á era e li pregunté qué li pasaba.
-Qué te pasa pues, beroya alica, que no quiers saper cosa d’o mundo?
-I so asabelo de mal… Quiero fer una familia e no’n trobo de parella que me quiera de verdá.
-E por qué no me azeutas á yo? –pregunté lo esparvel. Yo quererba estar o tuyo compañero.
-Tú?... e cómo me cusirarbas?
-Bueno, pos para cuenta en as alas tan pinchas que n’he! Por no fablar d’as mías patas, zereñas como ganchos de fierro, e las mías unglas punchutas e bien esmolatas. Con eras puedo cazar tot lo que quiera. Si me quiers como parella, enxamás te mancará cosa. Lo zaguero que fize, fue cazar un bucardo.
-Un bucardo?... Pero si ye un animal muito gran! –dizié asombrata l’alica.
-Pos sí, asinas ye. Ye gran e pesa muitismo, pero yo puedo con ixo e más. Si t’achuntas con yo, cazaré ta tú.

L’alica yera embelecata e se convenzié de que ixe valién e zereño esparvel yera la parella perfeuta. Se casoron ixe mesmo diya, e ixa nuei, l’alica li demandé que cumplise a suya promesa.
-Te remero que me diziés que poderbas cazar un bucardo, ves-te-ne á por un!

Lo esparvel levanté o vuelo e se’n fue durante unas oras. Cuan torné, trayeba entre as suyas zarpas un chiquet zorz. L’alica die un trango ta zaga xorrontata.
-Pero qué ye isto!, diziés que me trayerbas un bucardo, e aparixes con un chiquet zorz!

Lo esparvel respulié;
-De totas as aus d’o ziel, tú yes a reina. Solo me quedaba que mentir ta conseguir que te casases con yo. Ye verdá, no so capaz de cazar bucardos, pero si t’ese recontato a verdá, enxamás aberbas parato cuenta en yo.

L’alica se quedé esconortata, e replequé que muitos son dispuestos á lo que siga con tal de conseguir os suyos obchetivos.

L’alica: el águila
Esparvel: milano
Branca: rama recia
Caxico: quejigo/roble
Cor: corazón
Masto: macho
Beroya: hermosa
Cusirarbas: cuidarías
Esmolatas: afiladas
Mancará: faltará
Bucardo: cabra montesa
Embelecata: fascinada
Zarpas: garras
Zorz: ratón
Trango: paso
Xorrontata: asustada
Aus: aves
Esconortata: desconsolada

22/5/19

FALORDIETAS


BELIÁN O MALMANDATO (II)
-Buff, chusto agora se mete á plever!!!

Dimpués d’un ratet i plegué á lo ríu. E s’encarrañé asabelo, pos baxaba muita augua e prou fura.

-I so chipiato, e antimás he que calar as garras en ixa augua chelata!!

Como no n’eba atra qu’esnavesar o ríu e ya yera farto d’augua, ni se tiré os borzeguins. L’augua li plegaba dica os chenullos, e s’eba que agafar á las brancas e bolos que veyeba.
Cuan levaba la mitá d’o ríu pasato, un gran paxaro niero baxé dende o ziel, lo pillé por a chambra e lo se levé por os aires.
-Socorro, aduya!

Una muller que i pasaba l’ascuité, ité una gollada t’alto e vide á Belián penchato d’as unglas d’un au chigán. Parixeba un moñaco de trapo …
A muller prenzipié á chilar:
-Eh, tú, paxaro furtaire!, dixalo estar!

O paxaro se xorronté en sentir chilar á la muller, e sin parar cuenta solté á lo mesache.
Belián prenzipié á baxar ascape, e durante uns segundos pensé que la suya vida plegaba á la fin. Pero no s’esclafé  en tierra u sobre as peñas, por suarte lo fize sobre unas chargas, lo más tobo que i’n eba. E por ixo no se maté e sólo rematé pleno de punchazos e trenques por tot o cuerpo.
A muller, que lo eba veyito tot, fue á demandar aduya. E á penar d’a tronada, ascape
s’amanoron-ie bels vezins d’o lucar que lo sacoron d’o barzal e lo se levoron á casa en brazos.
Belián i yera endolorito, a suya mai lo ixuqué con una toballa, lo chité en o leito, desinfesté as feritas e li paré un caldo bien calién. Dimpués dixé que durmiese unas oras ta que se recuperase.
Cuan Belián se disperté, vide á la suya mai posata en o suyo leito, afalagando-lo con a man.
-Mai, muitas grazias por estar tan buena con yo. Yo, sin dembargo, siempre un galbán. No merexes o mío comportamiento. Dende agora seré un buen mesache e t’aduyaré en tot.

A suya mail i dié un beso en a fren, Belián eba aprendito a lizión
.

Chipiato: harto de agua
Borzeguins: botas
Chenullos: rodillas
Chambra: camisa
Penchato: colgado
Au: ave
Furtaire: ladrón
S’esclafé: se chafó
Chargas: zarzas
Tobo: suave
Trenques: golpes
Barzal: zarzal
Feritas: heridas


5/5/19

FALORDIETAS


BELIÁN O MALMANDATO
Se diz que fa muitismas añadas, en un lucarón, i viviba una parella que n’eba zinco fillos, dos mesachas e tres mesaches.
A mai e las fillas triballaban escoscando por as casas d’a chen rica. Asinas que la suya vida pasaba entre trapicallos e lexiba; mientres, o pai e los mesaches picaban arbols que lugo vendeban á los fusters d’a redolada.
Tota la familia triballaba muito ta levar-ne de diners á casa, bueno, toz menos lo chicotón Belián que yera asabelo de galbán. No quereba estudiar, e feba muito qu’en la escuela no lo veyeba lo mayestro. Tampó no aduyaba á picar fusta porque li parixeba cansato. Con as suyas catorze añadas no feba pon de pon.
E lo pior de tot yera que cuan lo ninviaban á fer cualsiquier cosa, s’encarrañaba e se meteba á morgoniar como un nirno chicotón. Os suyos pais chemecaban d’o suyo comportamiento e no sapeban qué fer con er.
Un diya d’estivo, unas boiras nieras como nuei sin de luna aparexioron en o ziel. I plegaba una gran tronada, e la mai pensé que poderba pasar bellacosa mala. Asinas que li dizié á lo suyo fillo chicotón;
-Belián, a tronada ve á esclatar ascape, e ya sapes que se’n puede ir a luz. Ves-te-ne á la botiga e merca unas velas e una caxa de mistos por si fan falta.

Belián respulié de muitas malas trazas;
-No’n quiero ir!
-No sigas galbañoso, agora no pleve, podrás esnavesar o ríu, si pleve muito no lo podrás fer.
-Menudo fastio, no m’agana!
-Belián,
ya prou de morgonear, ves-te-ne ya!

Belián se devanté carrañando, e cuan saleba por a puerta prenzipié á plever.
-Chusto agora prenzipia á plever, que orache más malo!!!
Continará …

Escoscando: limpiando
Lexiba: lejía
Fusters: carpinteros
Galbán: perezoso
Fusta: madera
Pon de pon: nada de nada
Boiras: nubes
Esclatar: estallar
Botiga: tienda
Mistos: cerillas
Orache: tiempo atmosférico

1/5/19

FALORDIETAS


OS DIOSES D’A LUZ
Fa zientos d’añadas, en o sur de Chile, i viviban os indichenas conoxitos como mapuches. Os miembros d’istas tribus s’acubillaban en espelungas, no conoxeban o fuego e sobreviviban con lo que a Naturaleza lis ofrexeba.
Toz os diyas saleban de cazata ta poder minchar e reculliban toz os fruitos e lulos que podeban. Si quereban fer totas ixas fayenas, n’eban que devantar-sen bien de maitins t’aprofeitar a luz d’o diya, pos n’eban muita medrana d’a nuei, d’o fosco.
Enxamás  saleban d’as espelungas cuan se’n iba lo sol.
Una nuei, un ombre mapuche, se posé á veyer a luna en la dentrata d’a espelunga. A suya familia dormiba dentro, e de bote e boleyo, vide una gran estrela de luenga coda qu’esnavesaba lo ziel. Fue tan gran a luz que se quedé esluzernato.
L’ombre se xorronté muitismo porque no sapeba qué yera ixo. Ascape, e tremolando como una fuella, entré en a espelunga e se metié en lo más fundo.
Se quedé dispierto dica lo lusco e, anque quereba contar á toz lo qu’eba veyito, dezidié quedar-se sin tartir ta que no se xorrontasen os demás.
Ixe maitín, con o sol, a suya muller e la suya filla se’n fuoron á escar de minchar. Chunto con atras mullers e nirnos d’a redolada, se’n puyoron á la montaña, e durante oras estioron replegando de minchar ta pasar l’ivierno que s’amanaba poquet á poquet.
Tanto triballaban que la nuei  los pillé en a montaña. Replegoron as capachas ascape, pero no lis dié tiempo á baxar d’era. Yera imposible continar sin de luz. Por sua
rte, descubrieron una soba e s’acubilloron en era.
Allora fue cuan vidon, en meyo d’a fosca nuei, una gran estrela de luenga e brilán coda, a mesma qu’eba veyito l’ombre. En o suyo camín por o ziel, una plevia brilán prenzipié á cayer-ne. Pero no yera d’augua, sino de zaborros que, cuan chocaban con as peñas, feban purnas.
E una d’ixas purnas li preté fuego á un árbol xuto, iluminando tot arredol d’er. Cuan dixoron de cayer as piedras d’o ziel, as mullers s’amanoron á l’arbol en flamas chunto con os nirnos acarrazatos a las suyas garras, e descubrieron que podeban ver-sen, e que ixas flamas lis daba calor.
 Os ombres s’amanoron tamién, e se posoron chunto á las suyas familias arredol d’a chera. I yeran toz goyosos, e cantoron e danzoron.
E plegué o lusco, e cadagún torné á la suya casa. Un d’os ombres pillé una branca  e l’amané á las flamas. E paré cuenta, con os güellos ubiertos batalers, que las flamas pasaban á la branca. Toz fizon lo mesmo, e tornoron tot o camín con as luzes d’as brancas.
E asinas fue como descubrieron o fuego, e á saper cómo fer-lo, pos eban parato cuenta que chocando unas piedras espezials con atras, surtiban purnas.
Ya no abioron más medrana d’a nuei, e prenzipioron á minchar a carne en o calibo d’as cheras.

S’acubillaban: se refugiaban
Espelungas: cuevas
Lulos: bayas
Qu’esnavesaba: que atravesaba
Tremolando: temblando
Lusco: amanecer
Capachas: cestas
Purnas: chispas
Xuto: seco
Soba: balma, covacho
Chera: hoguera
Branca: rama
Calibo: brasas


8/4/19

FALORDIETAS


A LIENDA D’O  CARNAROL (II)
-Ascuita-me con ficazio; te’n ves á la selva e escas una planta que fa una flors amariellas clamatas carnarols. Trigas una d’ixas flors, la tallas e cuentas os petalos; seguntes os petalos que cuentes, será o lumero de diyas que vivirá o tuyo fillo, u siga, sabrás si se curará u no.

A mai, trencata por a dolor, ité á correr ta escar a planta que o viello li eba dito. Ascape la trové en una calvera d’a selva. Ranqué una d’as flors e vide que sólo n’eba que cuatre petalos.
-Oh, no, no puede estar!, sólo ne ha que cuatre petalos. Ixo sinifica que solo vivirá  cuatre diyas más.

Cayé ta tierra con os güellos plenos de glarimas e chilé dica que li prenzipié á fer mal o garganchón. Ya esfogata, se calmé e se posé en un zaborro pensando en a soluzión. E sin parar cuenta prenzipié á esgarrar con muito ficazio os petalos d’o carnarol en finismos flocos dica que cadagún d’os petalos quedé trestallato en dezenas de partis.
Cuan rematé con os cuatre petalos, torné á la capanna e li amostré a flor. L’ombre, con muita pazenzia, se metié á contar os petalos, pero yeran tantos que li resulté imposible. Sospiré e l’ité una güellada á la muller con una riseta en os morros.
-N’he de buenas notizias. Ista flor ne ha dezenas e dezenas de petalos, e ixo quiere dizir que lo tuyo fillo vivirá muitismas añadas. Tamién que abrá muitos fillos e muitos nietos. Agora torna con er e confita.
-Muitas grazias siñor!, enxamás xublidaré lo que ha feito por yo e por a mía familia.

A muller, asabelo de goyosa, torné á casa e dentré en a cambra d’o suyo fillo. O chicotón ya yera posato en o leito, con una riseta en a cara e minchando.
Poquez diyas dimpués, a color d’os suyos caxos tornaba á estar royenca. Ya yera bien!
E diz a lienda que dende allora, os carnarols ya no ne han cuatre petalos, sino muitismos, tantos que no se pueden contar.

Ficazio: atención
Trigas: eliges
Trencata: rota
Calvera: claro
Garganchón: garganta
Esfogata: desahogada
Esgarrar: desgarrar
Flocos: flecos
Xublidaré: olvidaré
Caxos: mofletes



24/5/18

FALORDIETAS


A LIENDA D’O CARNAROL
Fa muitas añadas, en un lucarón, viviba una parella con o suyo chiquet fillo. Os tres feban una familia goyosa dica que un diya o nirno se metié dolento. Toz os maitins se devantaba rusio por a calentura e con a cara blanquiñosa como luna d’ivierno. Pero garra medico sapeba l’orichen d’os suyos mals.
Os pais li dioron asabelo de charapotes, pero denguno no li feba efeuto, e lo nirno cada vegata se meteba más dolento. Á la fin, sin saper ya qué fer, dezidioron vesitar á lo viello de barbas blancas que viviba en a selva.
Seguntes se diziba por tota la redolada no bi’n eba ombre más saputo qu’er. Conoxeba totas as yerbas medizinals ta poder curar totas as malotías.
-Quiesto, emos que fer un poder!, tú i remanirás con o nirno, e yo demandaré aduya á lo viello.

Con os güellos plenos de glarimas rezias como chislas de plevia, a mai se calé un chambergo e se fiqué por entre os maticals. Caminé durante una ora dica que á la fin vide una capanna de fusta rodiata por un cletato. S’amané, truqué en a puerta e un ombre asabelo de corrucato con barba blanca dica la zentura, salié á ubrir a puerta.
-Qu’escas por astí, muller?
-Desincusas por amolar-li, pero menesto aduya.
-No t’alticames, noto angunia en os tuyos güellos. Dime qué te pasa pues.

A muller entré, e se posé en una cadiera. Con a coral atapita e los güellos inflatos por tanto plorar, li espliqué a enchaquia d’a suya vesita.
-Siñor, o mío fillo de dos añadas i ye asabelo de grau. Fa diyas que se metié dolento e no podemos baxar-li a calentura. Ha bebito charapotes de yerbas, e cosa. No mincha pon de pon e cada diya ye más feble. Si no trovamos que li pasa …
-Desincusas, no sé qué li puede pasar á lo suyo fillo, e no sé cómo poder curar-lo. Lo que si li puedo dizir ye ye cuántos diyas vivirá.
-Cómo dize?, e si son poquez? No sé si quiero saper-lo!
-Enxamás se sape lo que puede pasar …

O viello li dié una asperanza fablando d’ista traza:
Continará …

Carnarol: diente de león
Dolento: enfermo
Selva: bosque
Charapotes: brebajes
Saputo: sabio
Remanirás: permanecerás
Glarimas: lágrimas
Chislas: gotas
Maticals: arbustos
Capanna: cabaña
Corrucato: arrugado
A coral: el corazón
Atapita: encogido
Pon de pon: nada de nada


26/2/18

FALORDIETAS


AQUER VIELLO, VIELLO VIN (II)
E plegué l’agüerro, e una tardi d’airera una carta de palazio li anunziaba que lo prenzipe d’o reino iba á vesitar-lo. Se metié muito goyoso, e tamién niervudo. Tot eba qu’estar perfeuto!
Asinas que clamé á los criados ta dizir-lis;
-O prenzipe chentará astí maitín. Tanto la casa como los chardins han qu’estar escoscatos. A mesa ha qu’estar perfeuta, o millor mantel, os platos de porzelana e las copas de beire bueno.
A chenta ha d’estar sobrebuena. Os pexes, los más frescos, a carne más tierna e los postres más dulzes e ricos que puedan fer os guisanders.

Os criados se’n fuoron ascape ta organizar-lo tot. Er, tanimientres, se quedé pensando en qué fer con a botella de vin.
-“Será maitín o diya d’ubrir a botella?, ye un prenzipe!, qué puedo fer …?”

O dandalo li feba minchar-se as unglas …
-“Pos no, no la ubriré, no ye un rei, sólo ye que un choven prenzipe que lo se trusquirá en poquez gotez sin tastar-lo como cal, como si estase un vin cualsiquiera.”

E plegué o prenzipe, e chenté en a casa, e bebié vin, pero no tasté a botella de vin espezial porque lo viello no la ubrié.
E asinas pasoron as añadas, dica que l’ombre se fize muito viello e se murié, e murié sin ubrir ni tastar a botella de vin antica.
A notizia d’a suya muerte s’estendillé ascape  por tota la redolada. Totas as chens quereban dar-li lo zaguero adiós. O minchador d’a casa i yera pleno á rebutir, dezenas de presonas s’achuntoron, os criados sacoron tot lo que n’eban de minchar en a casa, e tamién o vin d’a bodega, totas as botellas, dica la d’o vin viello que alzaba l’ombre dende fa más de cuaranta añadas.
Asinas pasan muitas cosas en ista vida, que se dixan pasar aguardando intes millors ta que á la fin se queden sin fer-ne.

Agüerro: otoño
Escoscatos: limpios
Beire: vidrio
Guisanders: cocineros
O dandalo: la duda
Como cal: como es necesario
Alzaba: guardaba


5/2/18

FALORDIETAS

AQUER VIELLO, VIELLO VIN
Se diz que fa muitas, muitas añadas, viviba un ombre muito rico e poderoso con una vida plena de privilechios. Viviba en un casaluzio rodiato de politos chardins, vestiba ricos traches e minchaba cosas que pocas presonas podeban fer-lo.
Cuan pensaba en tot ixo, s’emplenaba de goyo.
-N’he tot lo que un ombre de zincuanta añadas puede deseyar; una gran casa e muitos diners ta poder gastar-ne.

Pero de lo que yera más argüelloso yera d’a suya viella bodega feita en os baxos d’a casa. Rodiatas-ie por as brempas i remaniban dezenas de botellas de vin que ta er yera lo suyo tresoro.
E d’entre totas bi’n eba una asabelo d’espezial por estar la más antica. No dixaba que garra chen s’amanase e de cabo cuan baxaba á vier-la. Li feba morisquetas, la güellaba e pensaba siempre lo mesmo;
-Ista botella ye plena d’o millor vin d’o planeta, e sólo la escorcharé cuan vienga bella presona reyalmén importante. No vo á fer-lo con cualsiquiera, no con chen que no lo merexe, que no sepan tastar-lo.

E un diya pasé por a suya casa un ombre de negozios con una gran reputazión en a ziudat. Mientres charraba con er en a cambra gran, pensé en baxar á la bodega e compartir a suya botella de vin. Pero ascape li se’n fue d’a capeza;
-“No, no, será millor que no! No ye tan importante como ta convidar-li á beber o mío vin. Li daré augua e prou!”

Un par de meses más tardi i plegué o presidén d’o suyo país, e li convidé á chentar. E cuan yeran prenzipiando á minchar, pensé en puyar á botella e beber-la con o presidén, pero á la fin no lo fize. Pensé que a suya ropa yera fiera e antica, e que una presona con tan mal gusto por a ropa no saperba tastar bien o suyo vin.
E asinas dixé pasar atra oportunidat de tastar o suyo buen vin en buena compañía.
Continará …

Brempas: sombras
S’amanase: se acercase
I remaniban: allí permanecían
Morisquetas: caricias
Tastar-lo: probarlo
Cambra: habitación

Fiera: fea

18/5/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO (II)
O caballo trotaba, e Chuanet beyeba pasar rapidamén os carros plenos de palla que tornaban ta lo lucar, e campesinos de camín á casa tamién, pero no’n lo beyeban.
Á penar d’aquera corrida, o camín li parixié asabelo de luengo. Á la fin o choben aturé o caballo, baxé á lo ninón e, sin soltar-lo, ubrié una puerta que lebaba enta un terreno que fue un chardín fa muitas añadas. Lo dixé-ié e tanqué a puerta con clau.
Chuanet prenzipié á plorar. Por más que andaba arredol d’as paretes, no en trobé garra puesto por do fuyir. Canso ya, s’aturé en un rincón chunto á un pozo rodiato de flors.
Plegué a nuei, e se chité á dormir. De maitins, un d’os furtaires, li disperté e li obligué á siñar una fuella ta los suyos pais en la que diziba que si no lis daban zincozientos duros por o suyo rescate lo matarban.
Os pais escoron ixos diners, pero ni bendiendo a casa e las tierras lo consiguioron. Chuanet, lebaba tot o diya sin minchar, e una boira li belaba os güellos. Plegué a nuei e los furtaires no i amanexioron. O nirno s’amané á lo pozo e li parixié beyer en o fundo una luzeta que brilaba.
-I seré soniando? –se pregunté Chuan.

E continé gollando, pero lo pozo yera muito fundo, e no se beyeba si n’eba d’augua u yera xuto. Poco dimpués una boz, de muller u nirno, canté dentro d’o pozo iste romanze con una mosica dulze e monotona:
Bi’n eba en una ziudá
un poliu e chuizioso nirno
á qui uns furtaires
pilloron cautibo.
Lo leboron engañuflato
á una casa cutio-cutio
do un gran terreno
que antis chardín eba sido,
rodiato de altas paretes,
con maticals ya xutos,
árbols xutos e un pozo
amagato por as plantas.
Continará …

Tanqué: cerró
Clau: llave
Escoron: buscaron
Xuto: seco
Cutio-cutio: sigilosamente

Maticals: arbustos

14/3/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO
Una tardi en que os pais encara no yeran tornatos que feba las faenas d’a cozina, mientres os suyos amos esgarrapaban a tierra.
de triballar en o campo, i yera Chuanet en á suya casa cudiando d’una biella muller
A casa yera l’unico qu’eban os labradors dimpués de malas cullitas, yera l’ereu d’os pais d’era e por cosa la quererban bender.
Chuanet yera en una cambra gran, alta de teito, con dos finestras dende as que se beyeba o campo, una cadiera, bels posientos, e una mesa.
Á una d’as finestras, que yera ubierta, s’amané por a parti de fuera un ombre malcarau, bestito pobremén e con un tocho en a man. Li fize un zeño á Chuanet ta que s’amanase e li pregunté, cuan i yeran chuntos, que do yera o suyo pai.
-En o campo gran –respulié o ninón.
-E do ye ixo? –continé l’ombre.
-Busté ye forano si no lo sape. Ye por do siñalo con a man. Ixe caminet chira á la cucha, lugo una plana, lugo …
-No repleco pon de pon. Yo menesto bier-lo ta l’achuste d’os arbanches e l’ordio, no poderbas acompañar-me?
-Os míos pais m’han betato salir de casa, e si lo fo, me carrañarán.
-Más te carrañarán si tresbaten a renta por tú.
-E qu’he de fer allora?
-Acompañar-me si quiers, e si no dixar-lo que ya feré l’achuste con atro labrador.
-Ye que, dizen que bi ha dos secuestradors por a redolada, e por ixo no me dixan salir.
-Yendo con yo no los trobarás, antimás n’he un buen tocho ta esfender-te.
-Los ha beyito busté?
-Sí, iban á caballo, camín d’o molín biello.
-Allora no bi’n ha de periglo, porque imos por o camín opuesto. Imos-nos!

Chuanet salié guiando á l’ombre por o camín que antis endicaba.
A tardi yera esclatera, brillaba o sol en un ziel sin de boiras, e la calor yera zereña porque ni un árbol feba brempa en aquer campo sembrato de trigo á dreita e cucha. Un estreito camín lebaba á lo puesto, encara muito luen, do los pais d’o nirno i yeran triballando. Pero antis de  plegar á la plana, l’ombre chuflé, e un choben amanixié con un caballo. Con un zeño, o choben monté á caballo pillando á lo ninón en un brazau. Chilé demandando aduya, pero á l’inte un moquero fue meso sobre á suya boca t’afogar á suya boz, e ya no’n abié esfensa posible lo nirno.
Continará …

Cullitas: cosechas
L’ereu: la herencia
Cambra: habitación
Finestras: ventanas
Zeño: gesto
Forano: extranjero
Cucha: izquierda
Repleco: entiendo
Pon de pon: nada de nada
Betato: prohibido
Esclatera: clara
Boiras: nubes
Brempa: sombra
Moquero: pañuelo



26/1/17

FALORDIETAS

O BORRICALLO
Un lolo e lo suyo nieto salioron de biache con un borricallo. O nieto eba pasato as bacanzias con o suyo lolo e agora se’n tornaba ta casa d’os suyos pais ta prenzipiar o colechio. Se iban turnando, lolo e nieto, ta montar-sen en o borricallo, e asinas feban o biache más comodo.
En o primer diya de biache plegoron á un lucar. En ixe inte o lolo iba posato sobre o borricallo, e lo nieto iba caminando chunto á er. En pasar por a carrera mayor, bellas presonas s’encarrañoron asabelo cuan bidon á lo biello sobre lo borricallo e á lo ninón caminando. Diziban;
-Parixe mentira!, que biello tan egoista!, be montato en o borricallo e lo probe nirno á piet.

En salir d’o lucar, o lolo se’n baxé d’o borricallo. Plegoron t’atro lucar, e como iban caminando los dos chunto á lo borricallo, una colla de mesaches s’arriguié d’ers, dizindo;
-Qué par de fatos!, ne han un borricallo, e ben os dos caminando mientres poderban ir montatos.

Salioron d’o lucar, o lolo puyé á lo ninón denzima d’o borricallo e continoron o biache. En plegar t’atro lucar, a chen chilé;
-Qué ninón más maleducato!, qué poco respeto!, be montato en o borricallo e lo probe biello caminando chunto á er.

Ya difuera d’o lucar, o lolo e lo nieto se’n puyoron os dos denzima d’o borricallo. Pasoron chunto á una colla de campesinos, e ístos lis chiloron;
-Malas presonas!, no n’ez de coral?, iz á matar á lo probe animal!

O biello e lo nirno se itoron á lo borricallo sobre os suyos güembros. D’ista traza plegoron t’atro lucar. A chen aparixié de totas partis, e prenzipioron á esmelicar-sen d’ers;
-Fatos!, patariecos!, enxamás emos beyito chen tan fata. Ne han un borricallo e lo leban encolletas en puesto de montar-sen …

En salir d’o lucar, o lolo, dimpués de pensar un buen rato, li dizié á lo suyo nieto:
-Para cuenta, bi ha que aber-ne opinión propia e no fer garra causo de lo que diga la chen. Enxamás podrás contentar á tot o mundo.

Lolo: abuelo
Carrera: calle
Bellas: algunas
Colla: grupo
Coral: corazón
Esmelicar-sen: partirse de risa
Patariecos: necios


8/1/17

FALORDIETAS

O FERRERO E LO CAN
Un ferrero n’eba un can,
un can que no feba que minchar,
un can que no feba que dormir,
un can que no feba qu’estar-se chitato.
Enxamás d’a casa cuidé,
sólo se debantaba á la ora d’a chenta,
allora, con gran fiesta,
á l’amo s’amanaba con afalagos de can
por pillar os repuís d’a chenta.
“Ye curioso, que sin clamar-te biengas,
mas no te beigo pasar-te por a ferrería,
de que no te despierte o mallo
e te desore o rudio d’os míos diens mosegando.”

“Ye a mía condizión,
pos so un can e no pas un burricallo.”-dizié o can.

“Pos au de casa mía e beyerás en as demás qué te pasa.”

E se’n fue o can de casa en casa,
fendo de guardián e sin dormir en tota la nuei,
fendo de pastor corriendo dezaga d’as güellas tot o diya,
fendo de cazataire encorriendo chabalins, cuerzos e llebres.

E asinas conoxié que lo destino
á toz mos manda faenas e triballos.

Ferrero: herrero
Can: perro
Chitato: echado
Allora: entonces
Afalagos: halagos, caricias
Repuís: restos
Mosegando: masticando
Cuerzos: corzos





20/12/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO (III)
Os dos chirmans se’n fuoron dizindo que no iban á tornar á l’atro diya, que no podeban. E aguardoron a buena suarte que o mixino lis trayerba.
Pero a mala suarte no se’n iba, e ya que como Bastián no curaba la garra, lo forachitoron d’o suyo triballo. Pero toz pensoron que yera por culpa de l’atro mixino.
E pasoron os diyas sin que os chirmans bisitasen á casa de Marieta.
Os mixinos saliban d’os suyos cados ta minchar, pero encara no se dixaban tocar.
Un sabato en que yeran escoscando as cozinas, Moro s’acucuté á la finestra e bide á Marieta.
-Aquera sí que ye á mía casa –se dizié. Pero, qui ye ixe mixino que ye igual que yo?

Tanimientres, Nuei, bide á suya casa, e como li daban lei fresqueta, á suya lei, á un mixino igual qu’er.
-Astí bibiba yo –pensé. E bibiba millor que aquí.

Os dos mixinos gollaban a distanzia entre as dos finestras con o siestro de por meyo. E de bote e boleyo blincoron os dos, cadagún á la suya casa. En plegar, Marieta reconoxié á lo suyo mixino. E los dos chirmans bidon á Nuei, pero lo trafucoron con Moro, pos no pararon cuenta en o cambeo. E la mala suarte continaba en á suya casa, e no sapeban por qué … E por ixa enchaquia, Nuei se lebaba un tochazo dezaga d’atro, e pensando lo mixino, paré cuenta que yera millor tornar-se ta l’atra casa. E asinas lo fize, tornando á blincar por a finestra. E Nuei fue bien rezibido en a casa, pos remataba de morir-se a mai d’os mixinos.
E Nuei no lebé a mala suarte ta ixa casa, tot continé igual de bien.
Bastián murié, e los suyos fillos quedoron á cargo d’un pariente. En do descubrioron que os mixinos negros no daban ni buena ni mala suarte.

Forachitoron: despacharon
Escoscando: limpiando
S’acucuté: se asomó
Trafucoron: confundieron
Enchaquia: motivo


8/11/16

FALORDIETAS

Desincusas por a mía tardanza ....

O MIXINO NEGRO (II)
A los dos meses d’estar Nuei en casa de Bastián, tot cambeé en a suya casa. Un d’os fillos se metié asabelo de dolento, o suyo pai se quedé coxo, e la suya filla no feba que perder cosas.
-Pos iste mixino negro sólo mos ha trayito que desgrazias! –diziba Bastián.

Por contra, Marieta i yera cada diya millor de salú, li feban presens e parixeba qu’eba entrato a fortuna en casa suya con Moro. Fablando un diya Bastián e Luzía sobre a buena e mala suerte d’os mixinos, a muller li dizié:
-Bi’n ha dos clases de mixinos negros: uns que dan suarte e atros que la tiran. Anque fillos d’a mesma mixina, ye fazil que Moro siga un mixino d’os buenos e Nuei d’os malos. Busté ne ha mala suarte, e yo no.

Os fillos de Bastián se quedón alticamatos en sentir ixas parolas, e á los dos lis se ocurrié á mesma ideya, si os dos mixinos yeran iguals, por qué no cambear-los? Bi’n eba en a casa un siestro muito chicotón con dos finestras concaratas. O mesache que yera una mica malo li dizié a la suya chirmana que se fese amiga de Marieta ta poder furtar-li e cambear-li o mixino.
A chirmana se fize amiga, e chugaban chuntas. E dimpués de bels diyas en que Marieta e lo suyo mixino pillón confitanza, a chirmana pillé á Moro, lo se lebé enta casa suya, e pillando á Nuei lo dixé en do i yera Moro. Sindembargo, anque os dos mixinos yeran iguals, no conoxeban lo que lis rodiaba, e Nuei s’amagué debaxo d’un almario ta que garra chen lo biyese.
Marieta, en plegar ta casa, clamé a lo suyo mixino, pero lo mixino no salié.
-No sé que li pasa á Moro, lo clamo, pero no quiere salir de debaxo de l’almario
-Igual bi’n ha bel zorz … –dizié á suya mai.
Continará …
Coxo: cojo
Presens: regalos
Alticamatos: preocupados
Siestro: patio
Finestras: ventanas
Zorz: ratón



30/6/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO
Dos mixinos, sólo que dos mixinos n’eba la mixina de Chulia, e ya li eban demandato una uzena. E ye que os mixinos yeran negros de raso, e ya se sape, que bi ha muitas presonas que piensan que os mixinos d’ixa color trayen buena suerte á los amos d’as casas en do biben.
Chulia no deseyaba desprender-se d’os mixinez, pero lo suyo mariu ya li eba dito que no’n quereba más mixinos en ixa casa, e que cuan fesen os dos meses eban que marchar d’a casa.
Muito tiempo estié pensando do calar-los. O bezino de baxo tresbatiba muitos mixinos, e muita chen pensaba que los se minchaba. O botiguero d’enfrente los dixaba salir á la carrera e li’n furtaban. A biella d’alto no lis daba de minchar e yeran asabelo de arguellatos. O mosen n’eba un can qu’encorreba á los mixinos, e asinas, d’un ta otri, d’a uzena que li demandoron li quedoron dos posibles amos ta los mixinos. Pero ni aún asinas dixé de pensar.
Moro, lo más poliu e más grau d’os dos mixinez, ta Luzía, a bezina d’o terzero d’a cucha, que n’eba una filla muito chuiziosa á penar d’as poquetas añadas que n’eba. E Nuei, por estar d’un negro fosco como nuei sin de luna, iba á ser ta Bastián, os cualos fillos yeran una mica bagüesos.
Á los dos mixinez lis caloron collars royos e cascabillos, e Marieta, a filla de Luzía e los dos fillos de Bastián ya pensoron que iban á estar goyosos ta cutio.
E pronto toz estioron goyosos, ya que Luzía gané un premio en a lotería, e á Bastián li dioron un triballo do li bosaban muitos diners.
-O mixino negro! –chilaban os mesaches.

E los fillos de Bastián, á penar d’ixo, maltrataban á Nuei, que cuan podeba lis fincaba las unglas u lis pretaba bel mueso, pero como yera tan chicotón no lis feba mal.
Por contra, Moro se pasaba os diyas en l’alda d’a mesacha e las nueis en un leito tobo que li fize Marieta. O mixino yera asabelo de goyoso, tanto que, si supiese parlar li aberba dito á Chulia que yera la millor casa posible ta er.
Continará …

Demandato: pedido
De raso: completamente
Tresbatiba: perdía
Botiguero: tendero
Arguellatos: flacos
Carrera: calle
Furtaban: robaban
Cucha: izquierda
Bagüesos: traviesos
Ta cutio: para siempre
Bel mueso: algún mordisco
L’alda: el regazo
Tobo: suave



2/6/16

FALORDIETAS

O CABALLERO DE L’AUCA (II)
Pero no fue asinas, porque ascape, e no más chocoron as espatas, o caballero de l’auca li fotié con tanta fuerza, que Lorién cayé por tierra.
Lena fue proclamata prinzipa, e los caballers propusioron que se casasen. Pero como iba á casar-se a prinzipa con un caballero que no quereba dar o suyo nombre? E lo caballero diziba que no iba á dizir o suyo nombre, qu’eba feito una promesa, e que si lo diziba se’n irba.
-Si Lena quiere ser á mía muller, abrá qu’estar sin que sepa lo mío nombre, e si no me’n iré. So un buen ombre, e con isto ye prou.

E á la fin se fize o bodorrio, pero con istas parolas ditas por o caballero;
-Que no te se ocurra preguntar-me qui so, porque te dixaré en ixe inte.

Lena azeuté, e bibié goyosa. Pero Lorién, que no eba xublidato la redota, se dedicaba á amolar a la suya muller, mesmo con tochazos. Asinas que, cansata de que l’atochasen, e culpando á Lena por tot, se’n fue á bier-la ta fer-la carrañar con o caballero.
-Para cuenta –li dizié á muller. Me han dito que o caballero ye un galbán sin de familia ni casa, que dormiba en a carrera e que demandaba diners ta poder minchar.

Lena s’alticamé muito, tanto, que ixa mesma nuei li dizié;
-Has que dizir-me de do yes, e cómo te clamas, si no m’encarrañaré con tú.

Pero qui s’encarrañé fue o caballero, que li dizié:
-Por a boca muere o pex, e por a tuya boca bes á perder-me. Te bo á dizir qui so, pero me’n iré e te dixaré. Me clamo Chaime, e so d’una tierra luen d’ast
í. Un diya, una boz desconoxita me fize pillar as armas e meter-me en una barca ta poder esfender-te. Ixa auca, que ye lo mío chirmán por parti d’o mío pai, me lebé enta tú. E ixo ye lo que sé d’a mía bida.

Allora amanixié l’auca con a barca, Lena se desmayé e se arrepintié, pero Chaime desaparixié entre a boira.

Xublidato: olvidado
Amolar: fastidiar
Galbán: vago
S’alticamé: se preocupó
Pex: pez
Chirmán: hermano
Allora: entonces

Boira: niebla