5/5/19

FALORDIETAS


BELIÁN O MALMANDATO
Se diz que fa muitismas añadas, en un lucarón, i viviba una parella que n’eba zinco fillos, dos mesachas e tres mesaches.
A mai e las fillas triballaban escoscando por as casas d’a chen rica. Asinas que la suya vida pasaba entre trapicallos e lexiba; mientres, o pai e los mesaches picaban arbols que lugo vendeban á los fusters d’a redolada.
Tota la familia triballaba muito ta levar-ne de diners á casa, bueno, toz menos lo chicotón Belián que yera asabelo de galbán. No quereba estudiar, e feba muito qu’en la escuela no lo veyeba lo mayestro. Tampó no aduyaba á picar fusta porque li parixeba cansato. Con as suyas catorze añadas no feba pon de pon.
E lo pior de tot yera que cuan lo ninviaban á fer cualsiquier cosa, s’encarrañaba e se meteba á morgoniar como un nirno chicotón. Os suyos pais chemecaban d’o suyo comportamiento e no sapeban qué fer con er.
Un diya d’estivo, unas boiras nieras como nuei sin de luna aparexioron en o ziel. I plegaba una gran tronada, e la mai pensé que poderba pasar bellacosa mala. Asinas que li dizié á lo suyo fillo chicotón;
-Belián, a tronada ve á esclatar ascape, e ya sapes que se’n puede ir a luz. Ves-te-ne á la botiga e merca unas velas e una caxa de mistos por si fan falta.

Belián respulié de muitas malas trazas;
-No’n quiero ir!
-No sigas galbañoso, agora no pleve, podrás esnavesar o ríu, si pleve muito no lo podrás fer.
-Menudo fastio, no m’agana!
-Belián,
ya prou de morgonear, ves-te-ne ya!

Belián se devanté carrañando, e cuan saleba por a puerta prenzipié á plever.
-Chusto agora prenzipia á plever, que orache más malo!!!
Continará …

Escoscando: limpiando
Lexiba: lejía
Fusters: carpinteros
Galbán: perezoso
Fusta: madera
Pon de pon: nada de nada
Boiras: nubes
Esclatar: estallar
Botiga: tienda
Mistos: cerillas
Orache: tiempo atmosférico

1/5/19

FALORDIETAS


OS DIOSES D’A LUZ
Fa zientos d’añadas, en o sur de Chile, i viviban os indichenas conoxitos como mapuches. Os miembros d’istas tribus s’acubillaban en espelungas, no conoxeban o fuego e sobreviviban con lo que a Naturaleza lis ofrexeba.
Toz os diyas saleban de cazata ta poder minchar e reculliban toz os fruitos e lulos que podeban. Si quereban fer totas ixas fayenas, n’eban que devantar-sen bien de maitins t’aprofeitar a luz d’o diya, pos n’eban muita medrana d’a nuei, d’o fosco.
Enxamás  saleban d’as espelungas cuan se’n iba lo sol.
Una nuei, un ombre mapuche, se posé á veyer a luna en la dentrata d’a espelunga. A suya familia dormiba dentro, e de bote e boleyo, vide una gran estrela de luenga coda qu’esnavesaba lo ziel. Fue tan gran a luz que se quedé esluzernato.
L’ombre se xorronté muitismo porque no sapeba qué yera ixo. Ascape, e tremolando como una fuella, entré en a espelunga e se metié en lo más fundo.
Se quedé dispierto dica lo lusco e, anque quereba contar á toz lo qu’eba veyito, dezidié quedar-se sin tartir ta que no se xorrontasen os demás.
Ixe maitín, con o sol, a suya muller e la suya filla se’n fuoron á escar de minchar. Chunto con atras mullers e nirnos d’a redolada, se’n puyoron á la montaña, e durante oras estioron replegando de minchar ta pasar l’ivierno que s’amanaba poquet á poquet.
Tanto triballaban que la nuei  los pillé en a montaña. Replegoron as capachas ascape, pero no lis dié tiempo á baxar d’era. Yera imposible continar sin de luz. Por sua
rte, descubrieron una soba e s’acubilloron en era.
Allora fue cuan vidon, en meyo d’a fosca nuei, una gran estrela de luenga e brilán coda, a mesma qu’eba veyito l’ombre. En o suyo camín por o ziel, una plevia brilán prenzipié á cayer-ne. Pero no yera d’augua, sino de zaborros que, cuan chocaban con as peñas, feban purnas.
E una d’ixas purnas li preté fuego á un árbol xuto, iluminando tot arredol d’er. Cuan dixoron de cayer as piedras d’o ziel, as mullers s’amanoron á l’arbol en flamas chunto con os nirnos acarrazatos a las suyas garras, e descubrieron que podeban ver-sen, e que ixas flamas lis daba calor.
 Os ombres s’amanoron tamién, e se posoron chunto á las suyas familias arredol d’a chera. I yeran toz goyosos, e cantoron e danzoron.
E plegué o lusco, e cadagún torné á la suya casa. Un d’os ombres pillé una branca  e l’amané á las flamas. E paré cuenta, con os güellos ubiertos batalers, que las flamas pasaban á la branca. Toz fizon lo mesmo, e tornoron tot o camín con as luzes d’as brancas.
E asinas fue como descubrieron o fuego, e á saper cómo fer-lo, pos eban parato cuenta que chocando unas piedras espezials con atras, surtiban purnas.
Ya no abioron más medrana d’a nuei, e prenzipioron á minchar a carne en o calibo d’as cheras.

S’acubillaban: se refugiaban
Espelungas: cuevas
Lulos: bayas
Qu’esnavesaba: que atravesaba
Tremolando: temblando
Lusco: amanecer
Capachas: cestas
Purnas: chispas
Xuto: seco
Soba: balma, covacho
Chera: hoguera
Branca: rama
Calibo: brasas


8/4/19

FALORDIETAS


A LIENDA D’O  CARNAROL (II)
-Ascuita-me con ficazio; te’n ves á la selva e escas una planta que fa una flors amariellas clamatas carnarols. Trigas una d’ixas flors, la tallas e cuentas os petalos; seguntes os petalos que cuentes, será o lumero de diyas que vivirá o tuyo fillo, u siga, sabrás si se curará u no.

A mai, trencata por a dolor, ité á correr ta escar a planta que o viello li eba dito. Ascape la trové en una calvera d’a selva. Ranqué una d’as flors e vide que sólo n’eba que cuatre petalos.
-Oh, no, no puede estar!, sólo ne ha que cuatre petalos. Ixo sinifica que solo vivirá  cuatre diyas más.

Cayé ta tierra con os güellos plenos de glarimas e chilé dica que li prenzipié á fer mal o garganchón. Ya esfogata, se calmé e se posé en un zaborro pensando en a soluzión. E sin parar cuenta prenzipié á esgarrar con muito ficazio os petalos d’o carnarol en finismos flocos dica que cadagún d’os petalos quedé trestallato en dezenas de partis.
Cuan rematé con os cuatre petalos, torné á la capanna e li amostré a flor. L’ombre, con muita pazenzia, se metié á contar os petalos, pero yeran tantos que li resulté imposible. Sospiré e l’ité una güellada á la muller con una riseta en os morros.
-N’he de buenas notizias. Ista flor ne ha dezenas e dezenas de petalos, e ixo quiere dizir que lo tuyo fillo vivirá muitismas añadas. Tamién que abrá muitos fillos e muitos nietos. Agora torna con er e confita.
-Muitas grazias siñor!, enxamás xublidaré lo que ha feito por yo e por a mía familia.

A muller, asabelo de goyosa, torné á casa e dentré en a cambra d’o suyo fillo. O chicotón ya yera posato en o leito, con una riseta en a cara e minchando.
Poquez diyas dimpués, a color d’os suyos caxos tornaba á estar royenca. Ya yera bien!
E diz a lienda que dende allora, os carnarols ya no ne han cuatre petalos, sino muitismos, tantos que no se pueden contar.

Ficazio: atención
Trigas: eliges
Trencata: rota
Calvera: claro
Garganchón: garganta
Esfogata: desahogada
Esgarrar: desgarrar
Flocos: flecos
Xublidaré: olvidaré
Caxos: mofletes



24/5/18

FALORDIETAS


A LIENDA D’O CARNAROL
Fa muitas añadas, en un lucarón, viviba una parella con o suyo chiquet fillo. Os tres feban una familia goyosa dica que un diya o nirno se metié dolento. Toz os maitins se devantaba rusio por a calentura e con a cara blanquiñosa como luna d’ivierno. Pero garra medico sapeba l’orichen d’os suyos mals.
Os pais li dioron asabelo de charapotes, pero denguno no li feba efeuto, e lo nirno cada vegata se meteba más dolento. Á la fin, sin saper ya qué fer, dezidioron vesitar á lo viello de barbas blancas que viviba en a selva.
Seguntes se diziba por tota la redolada no bi’n eba ombre más saputo qu’er. Conoxeba totas as yerbas medizinals ta poder curar totas as malotías.
-Quiesto, emos que fer un poder!, tú i remanirás con o nirno, e yo demandaré aduya á lo viello.

Con os güellos plenos de glarimas rezias como chislas de plevia, a mai se calé un chambergo e se fiqué por entre os maticals. Caminé durante una ora dica que á la fin vide una capanna de fusta rodiata por un cletato. S’amané, truqué en a puerta e un ombre asabelo de corrucato con barba blanca dica la zentura, salié á ubrir a puerta.
-Qu’escas por astí, muller?
-Desincusas por amolar-li, pero menesto aduya.
-No t’alticames, noto angunia en os tuyos güellos. Dime qué te pasa pues.

A muller entré, e se posé en una cadiera. Con a coral atapita e los güellos inflatos por tanto plorar, li espliqué a enchaquia d’a suya vesita.
-Siñor, o mío fillo de dos añadas i ye asabelo de grau. Fa diyas que se metié dolento e no podemos baxar-li a calentura. Ha bebito charapotes de yerbas, e cosa. No mincha pon de pon e cada diya ye más feble. Si no trovamos que li pasa …
-Desincusas, no sé qué li puede pasar á lo suyo fillo, e no sé cómo poder curar-lo. Lo que si li puedo dizir ye ye cuántos diyas vivirá.
-Cómo dize?, e si son poquez? No sé si quiero saper-lo!
-Enxamás se sape lo que puede pasar …

O viello li dié una asperanza fablando d’ista traza:
Continará …

Carnarol: diente de león
Dolento: enfermo
Selva: bosque
Charapotes: brebajes
Saputo: sabio
Remanirás: permanecerás
Glarimas: lágrimas
Chislas: gotas
Maticals: arbustos
Capanna: cabaña
Corrucato: arrugado
A coral: el corazón
Atapita: encogido
Pon de pon: nada de nada


26/2/18

FALORDIETAS


AQUER VIELLO, VIELLO VIN (II)
E plegué l’agüerro, e una tardi d’airera una carta de palazio li anunziaba que lo prenzipe d’o reino iba á vesitar-lo. Se metié muito goyoso, e tamién niervudo. Tot eba qu’estar perfeuto!
Asinas que clamé á los criados ta dizir-lis;
-O prenzipe chentará astí maitín. Tanto la casa como los chardins han qu’estar escoscatos. A mesa ha qu’estar perfeuta, o millor mantel, os platos de porzelana e las copas de beire bueno.
A chenta ha d’estar sobrebuena. Os pexes, los más frescos, a carne más tierna e los postres más dulzes e ricos que puedan fer os guisanders.

Os criados se’n fuoron ascape ta organizar-lo tot. Er, tanimientres, se quedé pensando en qué fer con a botella de vin.
-“Será maitín o diya d’ubrir a botella?, ye un prenzipe!, qué puedo fer …?”

O dandalo li feba minchar-se as unglas …
-“Pos no, no la ubriré, no ye un rei, sólo ye que un choven prenzipe que lo se trusquirá en poquez gotez sin tastar-lo como cal, como si estase un vin cualsiquiera.”

E plegué o prenzipe, e chenté en a casa, e bebié vin, pero no tasté a botella de vin espezial porque lo viello no la ubrié.
E asinas pasoron as añadas, dica que l’ombre se fize muito viello e se murié, e murié sin ubrir ni tastar a botella de vin antica.
A notizia d’a suya muerte s’estendillé ascape  por tota la redolada. Totas as chens quereban dar-li lo zaguero adiós. O minchador d’a casa i yera pleno á rebutir, dezenas de presonas s’achuntoron, os criados sacoron tot lo que n’eban de minchar en a casa, e tamién o vin d’a bodega, totas as botellas, dica la d’o vin viello que alzaba l’ombre dende fa más de cuaranta añadas.
Asinas pasan muitas cosas en ista vida, que se dixan pasar aguardando intes millors ta que á la fin se queden sin fer-ne.

Agüerro: otoño
Escoscatos: limpios
Beire: vidrio
Guisanders: cocineros
O dandalo: la duda
Como cal: como es necesario
Alzaba: guardaba


5/2/18

FALORDIETAS

AQUER VIELLO, VIELLO VIN
Se diz que fa muitas, muitas añadas, viviba un ombre muito rico e poderoso con una vida plena de privilechios. Viviba en un casaluzio rodiato de politos chardins, vestiba ricos traches e minchaba cosas que pocas presonas podeban fer-lo.
Cuan pensaba en tot ixo, s’emplenaba de goyo.
-N’he tot lo que un ombre de zincuanta añadas puede deseyar; una gran casa e muitos diners ta poder gastar-ne.

Pero de lo que yera más argüelloso yera d’a suya viella bodega feita en os baxos d’a casa. Rodiatas-ie por as brempas i remaniban dezenas de botellas de vin que ta er yera lo suyo tresoro.
E d’entre totas bi’n eba una asabelo d’espezial por estar la más antica. No dixaba que garra chen s’amanase e de cabo cuan baxaba á vier-la. Li feba morisquetas, la güellaba e pensaba siempre lo mesmo;
-Ista botella ye plena d’o millor vin d’o planeta, e sólo la escorcharé cuan vienga bella presona reyalmén importante. No vo á fer-lo con cualsiquiera, no con chen que no lo merexe, que no sepan tastar-lo.

E un diya pasé por a suya casa un ombre de negozios con una gran reputazión en a ziudat. Mientres charraba con er en a cambra gran, pensé en baxar á la bodega e compartir a suya botella de vin. Pero ascape li se’n fue d’a capeza;
-“No, no, será millor que no! No ye tan importante como ta convidar-li á beber o mío vin. Li daré augua e prou!”

Un par de meses más tardi i plegué o presidén d’o suyo país, e li convidé á chentar. E cuan yeran prenzipiando á minchar, pensé en puyar á botella e beber-la con o presidén, pero á la fin no lo fize. Pensé que a suya ropa yera fiera e antica, e que una presona con tan mal gusto por a ropa no saperba tastar bien o suyo vin.
E asinas dixé pasar atra oportunidat de tastar o suyo buen vin en buena compañía.
Continará …

Brempas: sombras
S’amanase: se acercase
I remaniban: allí permanecían
Morisquetas: caricias
Tastar-lo: probarlo
Cambra: habitación

Fiera: fea

18/5/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO (II)
O caballo trotaba, e Chuanet beyeba pasar rapidamén os carros plenos de palla que tornaban ta lo lucar, e campesinos de camín á casa tamién, pero no’n lo beyeban.
Á penar d’aquera corrida, o camín li parixié asabelo de luengo. Á la fin o choben aturé o caballo, baxé á lo ninón e, sin soltar-lo, ubrié una puerta que lebaba enta un terreno que fue un chardín fa muitas añadas. Lo dixé-ié e tanqué a puerta con clau.
Chuanet prenzipié á plorar. Por más que andaba arredol d’as paretes, no en trobé garra puesto por do fuyir. Canso ya, s’aturé en un rincón chunto á un pozo rodiato de flors.
Plegué a nuei, e se chité á dormir. De maitins, un d’os furtaires, li disperté e li obligué á siñar una fuella ta los suyos pais en la que diziba que si no lis daban zincozientos duros por o suyo rescate lo matarban.
Os pais escoron ixos diners, pero ni bendiendo a casa e las tierras lo consiguioron. Chuanet, lebaba tot o diya sin minchar, e una boira li belaba os güellos. Plegué a nuei e los furtaires no i amanexioron. O nirno s’amané á lo pozo e li parixié beyer en o fundo una luzeta que brilaba.
-I seré soniando? –se pregunté Chuan.

E continé gollando, pero lo pozo yera muito fundo, e no se beyeba si n’eba d’augua u yera xuto. Poco dimpués una boz, de muller u nirno, canté dentro d’o pozo iste romanze con una mosica dulze e monotona:
Bi’n eba en una ziudá
un poliu e chuizioso nirno
á qui uns furtaires
pilloron cautibo.
Lo leboron engañuflato
á una casa cutio-cutio
do un gran terreno
que antis chardín eba sido,
rodiato de altas paretes,
con maticals ya xutos,
árbols xutos e un pozo
amagato por as plantas.
Continará …

Tanqué: cerró
Clau: llave
Escoron: buscaron
Xuto: seco
Cutio-cutio: sigilosamente

Maticals: arbustos

14/3/17

FALORDIETAS

O POZO MACHICO
Una tardi en que os pais encara no yeran tornatos que feba las faenas d’a cozina, mientres os suyos amos esgarrapaban a tierra.
de triballar en o campo, i yera Chuanet en á suya casa cudiando d’una biella muller
A casa yera l’unico qu’eban os labradors dimpués de malas cullitas, yera l’ereu d’os pais d’era e por cosa la quererban bender.
Chuanet yera en una cambra gran, alta de teito, con dos finestras dende as que se beyeba o campo, una cadiera, bels posientos, e una mesa.
Á una d’as finestras, que yera ubierta, s’amané por a parti de fuera un ombre malcarau, bestito pobremén e con un tocho en a man. Li fize un zeño á Chuanet ta que s’amanase e li pregunté, cuan i yeran chuntos, que do yera o suyo pai.
-En o campo gran –respulié o ninón.
-E do ye ixo? –continé l’ombre.
-Busté ye forano si no lo sape. Ye por do siñalo con a man. Ixe caminet chira á la cucha, lugo una plana, lugo …
-No repleco pon de pon. Yo menesto bier-lo ta l’achuste d’os arbanches e l’ordio, no poderbas acompañar-me?
-Os míos pais m’han betato salir de casa, e si lo fo, me carrañarán.
-Más te carrañarán si tresbaten a renta por tú.
-E qu’he de fer allora?
-Acompañar-me si quiers, e si no dixar-lo que ya feré l’achuste con atro labrador.
-Ye que, dizen que bi ha dos secuestradors por a redolada, e por ixo no me dixan salir.
-Yendo con yo no los trobarás, antimás n’he un buen tocho ta esfender-te.
-Los ha beyito busté?
-Sí, iban á caballo, camín d’o molín biello.
-Allora no bi’n ha de periglo, porque imos por o camín opuesto. Imos-nos!

Chuanet salié guiando á l’ombre por o camín que antis endicaba.
A tardi yera esclatera, brillaba o sol en un ziel sin de boiras, e la calor yera zereña porque ni un árbol feba brempa en aquer campo sembrato de trigo á dreita e cucha. Un estreito camín lebaba á lo puesto, encara muito luen, do los pais d’o nirno i yeran triballando. Pero antis de  plegar á la plana, l’ombre chuflé, e un choben amanixié con un caballo. Con un zeño, o choben monté á caballo pillando á lo ninón en un brazau. Chilé demandando aduya, pero á l’inte un moquero fue meso sobre á suya boca t’afogar á suya boz, e ya no’n abié esfensa posible lo nirno.
Continará …

Cullitas: cosechas
L’ereu: la herencia
Cambra: habitación
Finestras: ventanas
Zeño: gesto
Forano: extranjero
Cucha: izquierda
Repleco: entiendo
Pon de pon: nada de nada
Betato: prohibido
Esclatera: clara
Boiras: nubes
Brempa: sombra
Moquero: pañuelo



26/1/17

FALORDIETAS

O BORRICALLO
Un lolo e lo suyo nieto salioron de biache con un borricallo. O nieto eba pasato as bacanzias con o suyo lolo e agora se’n tornaba ta casa d’os suyos pais ta prenzipiar o colechio. Se iban turnando, lolo e nieto, ta montar-sen en o borricallo, e asinas feban o biache más comodo.
En o primer diya de biache plegoron á un lucar. En ixe inte o lolo iba posato sobre o borricallo, e lo nieto iba caminando chunto á er. En pasar por a carrera mayor, bellas presonas s’encarrañoron asabelo cuan bidon á lo biello sobre lo borricallo e á lo ninón caminando. Diziban;
-Parixe mentira!, que biello tan egoista!, be montato en o borricallo e lo probe nirno á piet.

En salir d’o lucar, o lolo se’n baxé d’o borricallo. Plegoron t’atro lucar, e como iban caminando los dos chunto á lo borricallo, una colla de mesaches s’arriguié d’ers, dizindo;
-Qué par de fatos!, ne han un borricallo, e ben os dos caminando mientres poderban ir montatos.

Salioron d’o lucar, o lolo puyé á lo ninón denzima d’o borricallo e continoron o biache. En plegar t’atro lucar, a chen chilé;
-Qué ninón más maleducato!, qué poco respeto!, be montato en o borricallo e lo probe biello caminando chunto á er.

Ya difuera d’o lucar, o lolo e lo nieto se’n puyoron os dos denzima d’o borricallo. Pasoron chunto á una colla de campesinos, e ístos lis chiloron;
-Malas presonas!, no n’ez de coral?, iz á matar á lo probe animal!

O biello e lo nirno se itoron á lo borricallo sobre os suyos güembros. D’ista traza plegoron t’atro lucar. A chen aparixié de totas partis, e prenzipioron á esmelicar-sen d’ers;
-Fatos!, patariecos!, enxamás emos beyito chen tan fata. Ne han un borricallo e lo leban encolletas en puesto de montar-sen …

En salir d’o lucar, o lolo, dimpués de pensar un buen rato, li dizié á lo suyo nieto:
-Para cuenta, bi ha que aber-ne opinión propia e no fer garra causo de lo que diga la chen. Enxamás podrás contentar á tot o mundo.

Lolo: abuelo
Carrera: calle
Bellas: algunas
Colla: grupo
Coral: corazón
Esmelicar-sen: partirse de risa
Patariecos: necios


8/1/17

FALORDIETAS

O FERRERO E LO CAN
Un ferrero n’eba un can,
un can que no feba que minchar,
un can que no feba que dormir,
un can que no feba qu’estar-se chitato.
Enxamás d’a casa cuidé,
sólo se debantaba á la ora d’a chenta,
allora, con gran fiesta,
á l’amo s’amanaba con afalagos de can
por pillar os repuís d’a chenta.
“Ye curioso, que sin clamar-te biengas,
mas no te beigo pasar-te por a ferrería,
de que no te despierte o mallo
e te desore o rudio d’os míos diens mosegando.”

“Ye a mía condizión,
pos so un can e no pas un burricallo.”-dizié o can.

“Pos au de casa mía e beyerás en as demás qué te pasa.”

E se’n fue o can de casa en casa,
fendo de guardián e sin dormir en tota la nuei,
fendo de pastor corriendo dezaga d’as güellas tot o diya,
fendo de cazataire encorriendo chabalins, cuerzos e llebres.

E asinas conoxié que lo destino
á toz mos manda faenas e triballos.

Ferrero: herrero
Can: perro
Chitato: echado
Allora: entonces
Afalagos: halagos, caricias
Repuís: restos
Mosegando: masticando
Cuerzos: corzos





20/12/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO (III)
Os dos chirmans se’n fuoron dizindo que no iban á tornar á l’atro diya, que no podeban. E aguardoron a buena suarte que o mixino lis trayerba.
Pero a mala suarte no se’n iba, e ya que como Bastián no curaba la garra, lo forachitoron d’o suyo triballo. Pero toz pensoron que yera por culpa de l’atro mixino.
E pasoron os diyas sin que os chirmans bisitasen á casa de Marieta.
Os mixinos saliban d’os suyos cados ta minchar, pero encara no se dixaban tocar.
Un sabato en que yeran escoscando as cozinas, Moro s’acucuté á la finestra e bide á Marieta.
-Aquera sí que ye á mía casa –se dizié. Pero, qui ye ixe mixino que ye igual que yo?

Tanimientres, Nuei, bide á suya casa, e como li daban lei fresqueta, á suya lei, á un mixino igual qu’er.
-Astí bibiba yo –pensé. E bibiba millor que aquí.

Os dos mixinos gollaban a distanzia entre as dos finestras con o siestro de por meyo. E de bote e boleyo blincoron os dos, cadagún á la suya casa. En plegar, Marieta reconoxié á lo suyo mixino. E los dos chirmans bidon á Nuei, pero lo trafucoron con Moro, pos no pararon cuenta en o cambeo. E la mala suarte continaba en á suya casa, e no sapeban por qué … E por ixa enchaquia, Nuei se lebaba un tochazo dezaga d’atro, e pensando lo mixino, paré cuenta que yera millor tornar-se ta l’atra casa. E asinas lo fize, tornando á blincar por a finestra. E Nuei fue bien rezibido en a casa, pos remataba de morir-se a mai d’os mixinos.
E Nuei no lebé a mala suarte ta ixa casa, tot continé igual de bien.
Bastián murié, e los suyos fillos quedoron á cargo d’un pariente. En do descubrioron que os mixinos negros no daban ni buena ni mala suarte.

Forachitoron: despacharon
Escoscando: limpiando
S’acucuté: se asomó
Trafucoron: confundieron
Enchaquia: motivo


8/11/16

FALORDIETAS

Desincusas por a mía tardanza ....

O MIXINO NEGRO (II)
A los dos meses d’estar Nuei en casa de Bastián, tot cambeé en a suya casa. Un d’os fillos se metié asabelo de dolento, o suyo pai se quedé coxo, e la suya filla no feba que perder cosas.
-Pos iste mixino negro sólo mos ha trayito que desgrazias! –diziba Bastián.

Por contra, Marieta i yera cada diya millor de salú, li feban presens e parixeba qu’eba entrato a fortuna en casa suya con Moro. Fablando un diya Bastián e Luzía sobre a buena e mala suerte d’os mixinos, a muller li dizié:
-Bi’n ha dos clases de mixinos negros: uns que dan suarte e atros que la tiran. Anque fillos d’a mesma mixina, ye fazil que Moro siga un mixino d’os buenos e Nuei d’os malos. Busté ne ha mala suarte, e yo no.

Os fillos de Bastián se quedón alticamatos en sentir ixas parolas, e á los dos lis se ocurrié á mesma ideya, si os dos mixinos yeran iguals, por qué no cambear-los? Bi’n eba en a casa un siestro muito chicotón con dos finestras concaratas. O mesache que yera una mica malo li dizié a la suya chirmana que se fese amiga de Marieta ta poder furtar-li e cambear-li o mixino.
A chirmana se fize amiga, e chugaban chuntas. E dimpués de bels diyas en que Marieta e lo suyo mixino pillón confitanza, a chirmana pillé á Moro, lo se lebé enta casa suya, e pillando á Nuei lo dixé en do i yera Moro. Sindembargo, anque os dos mixinos yeran iguals, no conoxeban lo que lis rodiaba, e Nuei s’amagué debaxo d’un almario ta que garra chen lo biyese.
Marieta, en plegar ta casa, clamé a lo suyo mixino, pero lo mixino no salié.
-No sé que li pasa á Moro, lo clamo, pero no quiere salir de debaxo de l’almario
-Igual bi’n ha bel zorz … –dizié á suya mai.
Continará …
Coxo: cojo
Presens: regalos
Alticamatos: preocupados
Siestro: patio
Finestras: ventanas
Zorz: ratón



30/6/16

FALORDIETAS

O MIXINO NEGRO
Dos mixinos, sólo que dos mixinos n’eba la mixina de Chulia, e ya li eban demandato una uzena. E ye que os mixinos yeran negros de raso, e ya se sape, que bi ha muitas presonas que piensan que os mixinos d’ixa color trayen buena suerte á los amos d’as casas en do biben.
Chulia no deseyaba desprender-se d’os mixinez, pero lo suyo mariu ya li eba dito que no’n quereba más mixinos en ixa casa, e que cuan fesen os dos meses eban que marchar d’a casa.
Muito tiempo estié pensando do calar-los. O bezino de baxo tresbatiba muitos mixinos, e muita chen pensaba que los se minchaba. O botiguero d’enfrente los dixaba salir á la carrera e li’n furtaban. A biella d’alto no lis daba de minchar e yeran asabelo de arguellatos. O mosen n’eba un can qu’encorreba á los mixinos, e asinas, d’un ta otri, d’a uzena que li demandoron li quedoron dos posibles amos ta los mixinos. Pero ni aún asinas dixé de pensar.
Moro, lo más poliu e más grau d’os dos mixinez, ta Luzía, a bezina d’o terzero d’a cucha, que n’eba una filla muito chuiziosa á penar d’as poquetas añadas que n’eba. E Nuei, por estar d’un negro fosco como nuei sin de luna, iba á ser ta Bastián, os cualos fillos yeran una mica bagüesos.
Á los dos mixinez lis caloron collars royos e cascabillos, e Marieta, a filla de Luzía e los dos fillos de Bastián ya pensoron que iban á estar goyosos ta cutio.
E pronto toz estioron goyosos, ya que Luzía gané un premio en a lotería, e á Bastián li dioron un triballo do li bosaban muitos diners.
-O mixino negro! –chilaban os mesaches.

E los fillos de Bastián, á penar d’ixo, maltrataban á Nuei, que cuan podeba lis fincaba las unglas u lis pretaba bel mueso, pero como yera tan chicotón no lis feba mal.
Por contra, Moro se pasaba os diyas en l’alda d’a mesacha e las nueis en un leito tobo que li fize Marieta. O mixino yera asabelo de goyoso, tanto que, si supiese parlar li aberba dito á Chulia que yera la millor casa posible ta er.
Continará …

Demandato: pedido
De raso: completamente
Tresbatiba: perdía
Botiguero: tendero
Arguellatos: flacos
Carrera: calle
Furtaban: robaban
Cucha: izquierda
Bagüesos: traviesos
Ta cutio: para siempre
Bel mueso: algún mordisco
L’alda: el regazo
Tobo: suave



2/6/16

FALORDIETAS

O CABALLERO DE L’AUCA (II)
Pero no fue asinas, porque ascape, e no más chocoron as espatas, o caballero de l’auca li fotié con tanta fuerza, que Lorién cayé por tierra.
Lena fue proclamata prinzipa, e los caballers propusioron que se casasen. Pero como iba á casar-se a prinzipa con un caballero que no quereba dar o suyo nombre? E lo caballero diziba que no iba á dizir o suyo nombre, qu’eba feito una promesa, e que si lo diziba se’n irba.
-Si Lena quiere ser á mía muller, abrá qu’estar sin que sepa lo mío nombre, e si no me’n iré. So un buen ombre, e con isto ye prou.

E á la fin se fize o bodorrio, pero con istas parolas ditas por o caballero;
-Que no te se ocurra preguntar-me qui so, porque te dixaré en ixe inte.

Lena azeuté, e bibié goyosa. Pero Lorién, que no eba xublidato la redota, se dedicaba á amolar a la suya muller, mesmo con tochazos. Asinas que, cansata de que l’atochasen, e culpando á Lena por tot, se’n fue á bier-la ta fer-la carrañar con o caballero.
-Para cuenta –li dizié á muller. Me han dito que o caballero ye un galbán sin de familia ni casa, que dormiba en a carrera e que demandaba diners ta poder minchar.

Lena s’alticamé muito, tanto, que ixa mesma nuei li dizié;
-Has que dizir-me de do yes, e cómo te clamas, si no m’encarrañaré con tú.

Pero qui s’encarrañé fue o caballero, que li dizié:
-Por a boca muere o pex, e por a tuya boca bes á perder-me. Te bo á dizir qui so, pero me’n iré e te dixaré. Me clamo Chaime, e so d’una tierra luen d’ast
í. Un diya, una boz desconoxita me fize pillar as armas e meter-me en una barca ta poder esfender-te. Ixa auca, que ye lo mío chirmán por parti d’o mío pai, me lebé enta tú. E ixo ye lo que sé d’a mía bida.

Allora amanixié l’auca con a barca, Lena se desmayé e se arrepintié, pero Chaime desaparixié entre a boira.

Xublidato: olvidado
Amolar: fastidiar
Galbán: vago
S’alticamé: se preocupó
Pex: pez
Chirmán: hermano
Allora: entonces

Boira: niebla

17/5/16

FALORDIETAS

O CABALLERO DE L’AUCA
Bi eba una begata una prinzipa clamata Lena, á la que li eban furtato los suyos dreitos sobre as tierras d’os suyos debampasatos. O culpable yera un cosino clamato Lorién, que como n’eba mal chenio garra chen li discutié cuan dizié que Lena no yera capable de gobernar.
Se diziba d’er que podeba matar un toro d’una patada en a fonsera, e que ferrando un caballo, una begata, li ranqué una pata, en fin, que yera muito furo e con muita fuerza.
Lena, muito trista, demandé aduya ta protexer os suyos dreitos, pero garra chen li quise aduyar porque n’eban medrana de Lorién. Asinas que demandé aduya á los espritus d’a selba, e á l’inte, amanixié una auca por o ríu qu’estiraba d’una barca en á cuala iba un caballero blanco. A sorpresa fue asabelo de gran, porque no toz os diyas se beyeban aucas estirando d’una barca. Toz aguardoron en o beral á que i plegase o caballero. Desembarqué o desconoxito, e chirando-se li dizié á l’auca:
-Muitas grazias por trayer-me sin bosar ni un euro.

E dimpués dizié que beniba á esfender á la prinzipa contra Lorién, e que si gosaba luitar contra er li darba bellacosa que contar durante muito tiempo, isto ye, que pensaba tallar-lo como á una carrota.
O chigantón Lorién pillé una mica de medrana cuan bide á lo caballero de l’auca tan serio e tan furo, pero á penar d’ixo, salié con una espata en a man ta trobar-se con o caballero.
-Agora mesmo te’n tornarás á la tuya barca, ya que me parixe que no yes capable de sacar á espata e luitar con yo.
-Para cuenta, ye asabelo d’esmolata, e talla tanto que me rasuro con era toz os diyas, e que talla un pelo en l’aire, pero antimas ye embroxata.

En sentir ixas parolas sobre la suya espata, á Lorién li se metié o pelello de pirina. E sindembargo pillé á suya espata e se dispuse á luitar.
Continará …

Auca: oca
Debampasatos: antepasados
Cosino: primo
Garra chen: nadie
Fonsera: tripa
Medrana: miedo
O beral: la orilla
Bosar: pagar
Gosaba: se atrevía
Carrota: zanahoria
Esmolata: afilada
Pirina: gallina



6/5/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE (III)
As glarimas de dolor por os muertos, a desesperazión d’os pais e d’as familias plegoron dica os uitos d’os reis, e ístos nimbioron una gran fuerza ta rematar de raso con tanta maldá.
Ixas fuerzas pilloron á los furtaires, mesmo á lo suyo chefe, e, una begata chuzgatos, fuoron aforcatos, menos o chefe que fuyié.
Aforcatos ixos furtaires, se pensé que la tranquilidá i plegarba, pero ixo sólo pasé mientres o chefe estié engarcholato, ya qu’en fuyir o chefe, tornoron as luzetas á las finestras, se sintioron as rudios e se cremoron campos e bordas.
Allora se organizé atra colla ta pillar á los furtaires e lo suyo chefe. Asinas que, una nuei, cuan yeran toz os furtaires en o castiello, dentroron en o castiello e los pilloron á toz, mesmo á lo chefe.
Engarcholoron á toz, mesmo á lo chefe, que lebaba una armadura de fierro, e lo plenoron de cadenas e ligoron á una aniella.
Cuan iban á chuzgar á lo chefe, dentroron á pillar-lo, pero l’armadura se desfize e no bi’n eba cosa dentro, sólo s’ascuité una gran risotada
.
Se pilloron as piezas de l’armadura, e lo chuez las fize alzar, pero en que salioron por a puerta, l’armadura se torné á montar e se’n fue corriendo.
Tornoron os fuegos e las muertes dica que pilloron atra begata á lo chefe. Allora, un biello chuez, prexinando que yera lo diaple, propuse que itasen l’armadura en una gran chera ta fundir-la, e con o fierro que saliese, se fese una cruz.
Asinas se fize, e dentre as flamas d’a chera surtiban risas batuecas que daban asabelo de medrana.
A cruz de fierro se calé chunto á las enruenas d’o castiello, e la tasca de arredol enxamás torné á crexer.

Glarimas: lágrimas
Uitos: oidos
De raso: completamente
Engarcholato: encarcelado
Colla: grupo
Begata: vez
Prexinando: imaginando
Chera: hoguera
Batuecas: vacías
Enruenas: ruinas

Tasca: hierba

16/4/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE (II)
-Pero que ye lo que han ascuitato? –lis preguntaban as chens.
-Pos isto; á las doze d’a nuei mos acucutemos chunto á la puerta d’o castiello, e se prenzipioron á sentir rudios de cadenas, chilos e risas, a carne de pirina e los pelos como escarpias se mos metié!
-Sez uns cobardes! –dizié o chuez.

E fablando con l’alguazil e una bentena de mesaches con astrals se’n fuoron enta lo castiello. Pero cuanto más s’alexaban d’o lucar más medrana n’eban e más amonico andaban. En plegar enta la puerta d’o castiello ascuitoron risas, chilos e rudios de beires e de cullaras e forquetas chocando contra os platos, como si dentro se zilebrase una lifara. E la boz d’o capitán d’a colla que diziba:
-Salú compañers, á la salú de Satanás!
 
Toz tremoloron por as parolas, pos n’eban muita medrana de patetas, e pensaban que i yera dentro d’o castiello.
-Anque siga o mesmo diaple, lo engarcholaré! –chilé o chuez.

E mientres diziba ixo, a puerta se ubrié sola sin fer rudio. O chuez dentré con bels mesaches dezaga. Esqué una por una totas as cambras, e no en trobé que siñals d’una lifara, e denzima d’una mesa uns beires con un charapote que uloraba á zufre.
O chuez baxé ta lo cobaxo d’o castiello, do se’n trobé a fuesa d’o biello amo d’o castiello. Con o tocho que lebaba toqué a fuesa e dizié;
-En nombre de dios e d’a chustizia t’emplazo á que te presentes debán de yo ta chuzgar-te e castigar-te como cal!

Dende a fuesa s’ascuité una risotada que fize tremolar á toz menos á lo chuez, que chilé;
-Te prometo que bosarás por tot o mal qu’n fas, anque me prexino qu’en lo infierno ya i serás penando.

E dito isto, se’n fue con toz os mesaches que lo acompañaban. Sindembargo, os furtos, fuegos e muertes continaron …
Continará …

Acucutemos: asomamos
Chilos: gritos
Pirina: gallina
Astrals: hachas
Beires: vasos
Forquetas: tenedores
Lifara: banquete
Patetas: diablo
Engarcholaré: encarcelaré
Charapote: brebaje
Fuesa: tumba
Como cal: como es necesario
Bosarás: pagarás




17/3/16

FALORDIETAS

A CRUZ D’O DIAPLE
En un lucar bi’n eba un siñor que yera o terror de totas aqueras tierras; yera tan malo que dica lo diaple li n’eba d'embidia. Yera tan malo, que lo rei abié que clamar-lo e forachitar-lo d’o reino.
Mietres er bibié en ixa redolada, se sentiba de contino lo cuerno de caza, os caballos d’aquer ombre d’os suyos amigos estricallaban sementers, mataban ganaus e feriban chobens e biellos. Li pretaban fuego á las bordas, e tal yera la medrana d’aqueras chens, que tasamén soniaba o cuerno de caza en a puerta d’o castiello se meteban á tremolar, e tancaban puertas e finestras.
Cuan se’n fue desterrato, a comarca se quedé tranquila e recuperé a bida que antis n’eba. Os campos fruitificaban e toz yeran goyosos. Pasoron as añadas, e lo castiello prenzipié á esboldregar-se.
Ya garra chen s’alcordaba d’aquer siñor, cuan amanixié  una colla de furtaires, tan imbisibles que no los
trobaban. E ya se diziba entre as chens que yeran pantasmas nimbiatos por l’antico siñor d’o castiello. Isto tamién yera porque o capitán d’a colla lebaba l’armadura d’o biello siñor desterrato.
Tornoron á enchegar-sen por a nuei as luzes, á sentir-sen cantas, á furtar en as casas, á cremar-sen os campos, ….
Totas as nueis s’enchegaba en una d’as más altas torres d’o castiello una luz roya que parixeba un güello gran, á cuala luz esnabesaba a selba, iluminando-lo de tal traza que parixeba un inzendio.
Bels baliens d’os lucars d’a redolada qu’eban gosato amanar-sen ascuitoron rudios tan estranios que se’n tornaban muertos de medrana ta los suyos lucars.
Continará …

Diaple: diablo
Lucar: pueblo
Forachitar-lo: expulsarlo
Estricallaban: destrozaban
Medrana: miedo
Tremolar: temblar
Esboldregar-se: derruirse
Colla: grupo
Enchegar-sen: encenderse
Güello: ojo
Esnabesaba: atravesaba
Bels: algunos
Eban gosato: se habían atrevido


1/3/16

FALORDIETAS

L’OGRO (III)
-Ehh!, qué quiers tú mixina?

E la mixina maulaba lastimera, fendo un poder por meter-se baxo as ruedas.
-Pero qué quiers?, ors, u t’esclafará una rueda.

E como qui fa una obra de caridá, li dié un tochazo, tan fuerte que la dixé en un rincón chemecando de dolor.
Buena ora ta triballar, no podeba güellar sin quedar-se esluzernato, a tierra cremaba, como si estase rodiato de flamas, a mengla e lo garganchón yeran xutos, e las moscas, locas de calor, esbolastriaban por os morros d’o carretero u se pegaban en o naso d’os animals escando asuya frescura.
L’ogro yera cada begata más encarrañato cuan baxaba por a cuesta, e mientres morgoniaba parolas fieras, atochaba á los animals e caminaban con a capeza cacha. Ixe sol yera un furno, e antimás enemigo d’os probes. En ibierno muito amagar-se, ta que l’obrero escotole de fredo e n’aiga las mans chelatas. E agora, en estibo, fuego e más fuego, que parixen pollastres rustindo-sen.
Cuan i plegué enta lo deposito de mercanzías, s’aturé un inte. Se tiré o chapero, se ixuqué a sudor con as mans, e dende una brempa gollé o camín feito. E pensaba medranoso en cuan li pertocase tornar, de cara t’alto, con o sol en o cobalto d’o ziel. No yera guaire gran a distanzia dende astí dica casa suya, pero se yera pensando en si puyar a cuesta o no con ixa calor.
E pensando en ixo, debanté o tape d’una capacha escando unas cuerdas. Pero á suya man trepuzé con unas cosas sedosas que se mobeban e que li arañaban. Os rezios didos fizon presa, e surtié á la luz un cachurret blanquiñoso.
A mai mixina, por a calor, amagaba á los suyos fillos en una capacha, e lo carretero s’encarrañé asabelo, e pillando los zinco mixinez con as suyas mans los abenté ta tierra, e los iba á esclafar. Saqué un moquero e los calé dentro, ligando as cuatro puntas como si d’un chiquet dinzuelo se tratase.
Dixé o carro e ité á correr costera t’alto con a capeza cacha, sin dandaliar iba á esclafar-los con bel zaborro. S’endrezé ta casa, e i yera a mai d’os mixinez blincando de goyo.
-Tiene mixina fura, os tuyos fillos. Porque yes un animal, que si no …

E l’ogro, sin tartir más, se’n fue á escar o suyo carro baxo un sol de chustizia. Pero anque a calor yera como si estase en lo infierno, parixeba que por dentro yera fresco e goyoso.

Esclafará: chafará
Güellar: mirar
Mengla: lengua
Escando: buscando
Estibo: verano
Chapero: sombrero
Brempa: sombra
Moquero: sombrero
Dandaliar: dudar
Sin tartir: sin hablar



14/2/16

FALORDIETAS

L’OGRO (II)
No respetaba pon de pon. Trataba asabelo de mal á los machos que li aduyaban á ganar o pan, e cuan descansaba, se posaba en a puerta d’a cochera e lis diziba parolas á las mullers que las meteba royas de bergoña.
Cuan á suya muller n’eba bel carraño con bella bezina, se meteba asabelo de furo, e ubrindo a taleca d’as menazas, churaba puyar e tallar o garganchón á toz os bezinos e pretar-li fuego á la casa. Cuatro chislas d’augua que cayesen en o suyo siestro d’as galerías d’alto, bastaban ta que d’á suya boca saliese en ringlera tot o santoral.
Pero lo suyo odio sólo yera que ta los mayors, porque si bel mesache pasaba chunto á er, li sonreíba, e con á suya man plena de crebazas li quereba fer morisquetas.
Como no quereba dixar en paz a garra chen, dica amolaba á la Fata, una mixina fura que furtaba lo que podeba, pero que la dixaban os bezinos porque se minchaba os zorzes. Libré a mixina, e no en trobé millor puesto que o siestro de l’ogro. L’ogro s’encarrañé, e pensé en dar-li un calz á la mixina e á toz os mixinez ta eclafar-los contra la parete.
Pero mientres l’ogro pillaba fuerza ta soltar o calz e lo anunziaba á chilos zien begatas cada diya, os mixinez continaban en en o suyo rincón, en o que brilaban como purnas os suyos güellos.
Ixe estibo bi’n eba poco triballo, e una calor de infierno que feba que s’encarrañase más á ormino Chusé, e que li feba bullir en á suya capeza más maldizions.
As chens de diners se’n iban á la placha, ta estar más frescos e bañar-sen  en a mar, e tanimientres er i yera, sucarrandose baxo ixe sol d’estibo. E como no triballaba porque no bi’n eba de chen, cada begata n’eba menos que minchar, e ya pensaba en minchar-se á los mixinos …
Yera agosto cuan, á las onze d’o maitín, abié que baxar á la gara ta cargar uns muebles.
-Menudas oras!, ni una boira en o ziel e un sol que sacaba purnas d’as paretes e parixeba que iba á desfer as carreras.
Continará …

Pon de pon: nada de nada
Bergoña: vergüenza
Bella: alguna
Chislas: gotas
Siestro: patio
Ringlera: fila
Crebazas: grietas
Morisquetas: caricias
Fura: salvaje
Zorzes: ratones
Un calz: una coz
Purnas:chispas
Güellos
Estibo: verano
Gara: estación
Carreras:calles