30/5/13

FALORDIETAS

OS BIELLOS D’A ESPELUNGA
Yeran uns caminantes que iban por un camín cuan prenzipié á pleber, e cada begata plebeba más, asinas que prenzipioron á itar golladas á dreita e cucha por beyer si en trobaban bel puesto do acubillar-sen. Á la fin bidon una espelunga que yera en o mon, chunto á lo camín, e astí s’endrezoron. E dentro d’a espelunga se’n troboron un biello muito biello con as barbas blanquiñosas e luengas que yera plorando.
-Por qué plora busté?, ha fredo? –li demandoron.
-No, no siñors.
-Ha fambre?
-No, no siñors.
-Se ha muerto bel familiar?
-No, no siñors.
-Pero, allora …, por qué plora busté?
-Pos que me ha atochato lo mio pai!
-Pero siñor!, e ne ha busté pai encara?
-Sí, si siñors
-E por qué li ha atochato lo suyo pai?
-Por cosa, porque ha quiesto.
-E do ye agora lo suyo pai?
-Dentro d’a espelunga.
-Se puede entrar á bier-lo?
-Si siñors, entren bustez.

Dentroron en a espelunga por un pasadizo e plegoron ta una cambra en do i yera o pai d’o biellet ploricón. O biellet n’eba tota la cara d’a mesma color que la tierra, ya no n’eba de palas, catirons ni caxals en a suya boca, a zoqueta li se achuntaba con o naso …, asinas que parixeba que no bi eba en o mundo dengún biello tan biello con er.

Espelunga: cueva
Plebeba: llovía
Golladas: miradas
Cucha: izquierda
Acubillar-se: cobijarse
Atochato: golpeado
Pai: padre
Cambra: habitación
Palas: incisivos
Catirons: colmillos
Caxals: muelas
A zoqueta: la barbilla
O naso: la nariz

21/5/13

FALORDIETAS



OS TRES COCHINS (II)
-Soflaré e soflaré e la caseta bulcaré!

E soflé con totas as suyas fuerzas e la caseta de palla bulqué.
O cochín más chicotón corrié enta la casa de fusta d’o suyo chirmán meyano.
-Aquí no mos minchará o lupo!, en ista casa no puede entrar!! –diziban os dos chirmans.

O lupo, asabelo d’encarrañato, se metié debán d’a puerta e prenzipié á soflar mientres chilaba;
-Soflaré e soflaré e la caseta bulcaré!!

A fusta se trenqué, e las paretes cayoron ta tierra, e allora os dos cochins se’n fuoron á acubillar-sen en a casa de adobas d’o chirmán mayor.
-No mos mincharás!, no mos mincharás! –chilaban os latons.

O lupo yera encarrañato e con muita fambre , e agora deseyaba minchar-se á los tres cochins. Asinas que s’amané enta la puerta e otulé;
-Soflaré, soflaré e la puerta bulcaré!

E se metié á soflar tan fuerte como l’ausín. Soflé e soflé, pero la caseta de adobas yera muito resistente e no conseguiba bulcar-la. Asinas que se’n puyé ta lo tellato ta poder dentrar por a chaminera. Pero cuan baxaba por dentro d’era, cayé en un caldero pleno d’augua bullindo penchato d’o cremallo.
Con o pelello sucarrato e lo estomaco laso, o lupo se’n fue enta la selba ta no tornar enxamás á saper-se cosa d’er, e …

FUMO ZAFUMATO,
POR A CHAMINERA,
S’HA ESFUMATO.

Bulqué: derribó
D’encarrañato: de enfadado
Se trenqué: crujió
Acubillar-sen: refugiarse
L’ausín: viento frío del norte con nieve
Bullindo: hirviendo
Penchato: colgado
Laso: vacío

14/5/13

FALORDIETAS



OS TRES COCHINS E LO LUPO
Eba una begata tres latons que yeran chirmans e bibiban en una calbera d’a selba. O lupo los encorreba toz os diyas ta minchar-los-se. Ta escapar d’o lupo, os latonez pensoron en fer-sen una casa. A toz lis parixié una buena ideya, e se metioron á triballar, pero cadagún fendo-se á suya casa.
-A de yo será de palla –dizié o más chicotón-, a palla ye blanda e se puede triballar con fazilidá. Remataré pronto de fer-la e me’n iré á chugar.

O chirmán meyano dezidié que á suya casa la ferba de fusta:
-Puedo en trobar-me muita fusta por os arredols, feré á mia casa pronto con istos trallos e me’n iré tamién á chugar.

O mayor dezidié fer á suya casa con adobas.
-Anque me cueste muito tiempo, será fuerte e resistente, e dentro i seré á salbo d’o lupo. Le meteré una chaminera ta rustir glans e fer caldo de carrotas.

Cuan as tres casas estioron rematatas, os cochins cantaban e danzaban en a puerta, goyosos por aber rematato con o problema.
-No mos minchará o lupo!, en casa no puede entrar o lupo!

Allora surtié de dezaga d’un árbol gran o lupo, con muita fambre e chilando:
-Cochins, tos bo á minchar!

Cadagún s’amagué en casa suya, pensando que yeran á salbo, pero lo lupo s’endrezé á la caseta de palla d’o chirmán chicotón e otulé:
Continará …
Latons: cerdos
Chirmans: hermanos
Calbera: claro
Selba: bosque
Palla: paja
Fusta: madera
Trallos: troncos
Adobas: ladrillos
Os glans: las bellotas
As carrotas: las zanahorias
Otulé: aulló

16/4/13

FALORDIETAS



OS FURTAIRES (II)
L’armitaño iba de lucar en lucar demandando limosna e, cuan dormiba, se meteba la barza como almada.
Asinas bibiba dica que un diya prenzipié á fer-se de nueis sin beyer casa denguna ni lucar. Ya yera pensando en dormir baxo un árbol cuan bide una luzezeta no guaire luen de do i yera, se amané enta era e bide que beniba d’una espelunga. L’armitaño se acucuté á la boquera e chilé;
-Salú!!!

Salié una biella por saper qui yera, e er li dizié que sólo escaba un puesto do pasar a nuei. Pero aquera espelunga yera una espelunga de furtaires, e la biella li aconsellé que se’n fuese, porque si beniban lo matarban. Pero cuan bide que yera muito canso, a biella se apené d’er e lo amagué en o fundo d’a espelunga.
Os furatires plegoron más tardi cargatos de talecas plena de diners, asinas que dezidioron lebar-las enta lo fundo, e astí bidon á l’armitaño. A biella lis espliqué:
-Ye un probe que demandando limosna escaba un puesto ta dormir …, e maitín de maitins se’n irá.
-Yes una biella patarieca! Maitín, cuan se’n baiga mos denunziará, asinas que antis lo mataré – chilé o capitán d’os furatires.

Saqué una gran noballa, pero la biella, chemecando e plorando li demandé que no lo fese.
-Dixa que lo faiga –dizié l’armitaño. Ye lo mio castigo, e dica que no chiten tres branquetas berdas d’ista charga xuta no bibiré tranquilo.
-Bai, bes-te-ne á dormir, e maitín te’n bes sin gollar ta zaga.

Os furatires se quedón pensando que fer tota la nuei, e cuan se fize de diya fuoron á dispertar á l’armitaño. Pero lo que bidon fue á l’armitaño muerto, con a capeza sobre a barza xuta de la qu’eban chitato tres branquetas berdas.
Os furtaires e la biella, xorrontatos, se’n fuoron ascape dixando toz os tresoros dentro d’a espelunga. E la charga crexié e crexié dica que zaboyé a dentrata d’a espelunga, e garra chen torné á saper cosa más d’era e de l’armitaño …

S’acucuté: se asomé
Talecas: sacos
Patarieca: muy tonta
Chemecando: gimoteando
Sin gollar: sin mirar
Ta zaga: para atrás
Zaboyé: cubrió

21/3/13

FALORDIETAS



OS FURTAIRES
Bi eba una begata un armitaño que bibiba solenco en una armita tresbatita en o mon e que se alimentaba de lo poquet que’n trobaba por os arredols. Cuan no escaba de chenta, se dedicaba á la orazión, lo que li lebaba la mayor parti d’o suyo tiempo.
Bibiba d’ista traza tan senzilla e amagata porque yera un ombre qu’enxamás eba pecato, ni de obra ni de pensamiento. Asinas que lo suyo dios li nimbié un anchel ta que toz os diyas li dixase un pan en l’armita, mientres o buen ombre dormiba.
Dica que un diya, en que se’n yera ito luen de l’armita, se’n trobé en un camín con una parella de guardias que lebaban á un preso, e l’armitaño li dizié á lo preso:
-Asinas tos beyez os que ofendez á lo mio dios. A chustizia tos castiga e lugo la buestra alma la se lebará o diaple.

Allora, o dios se ofendié muito por o comentario de l’armitaño, ya que á aquer ombre lo lebaban preso sin de culpa e, ta mostrar o suyo encarraño, li dizié á l’anchel que no tornase á dixar-li más pan.
Cuan á l’atro diya l’armitaño bide que l’anchel no li eba dixato pan, replequé que bellacosa eba feito mal e se ité á plorar.
Allora aparixié l’anchel trayendo una branca de barza xuta, e li dizié;
-O dios te castiga por á tuya imprudenzia, pos o preso yera inozente. No te traigo ya pan, sino una branca de charga xuta que abrás que lebar de contino con tú e la emplegarás como almada. O tuyo dios no te perdonará dica que chiten d’a barza tres branquetas berdas. E dende allora no bibirás d’o pan ni d’os fruitos d’o campo, sino que abrás que albandonar ista armita e minchar de lo que te den demandando por as carreras d’os lucars.

En rematar de fablar l’anchel, l’armita desaparixié, e con era l’anchel, e dende allora l’armitaño se’n trobé sólo, e torné á plorar glarimas baladres.
Continará …

Una begata: una vez
O diaple: el diablo
Allora: entonces
Replequé: entendió
Branca: rama
Barza: zarza
Xuta: seca
Charga: zarza
Chiten: broten
As carreras: las calles
Os lucars: los pueblos
Glarimas: lágrimas
Baladres: amargas

12/3/13

FALORDIETAS



A MOÑA (III)
A mesacha, que sapeba que lo furtaire eba tornato ta bengar-se d’era, li demandé á lo furnero d’o lucar que li fese una moña de lamín esauta á era, e cuan plegué a ora de chitar-se en o leito, chité á la moña en o leito, li ligué una cuerda á la capeza ta que dixese “si” u “no” seguntes era deseyase e se calé debaxo d’o leito t’aguardar.
E li chilé á lo furtaire:
-Ya puez pasar!

Dentre o furtaire tancando a puerta dezaga d’er con zerrullo, se amané á lo leito e dizié:
-Te alcuerdas, Rosa Roya, de que abentés a chenta por a espelunga?

E la moña asintié con a capeza.
-Te alcuerdas, Rosa Roya, de que me tallés a cuerda e me cayé ta baxo?

E la moña torné á asentir.
-Te alcuerdas, Rosa Roya, de as esfriegas de xordicas?

E la moña torné á asentir
-Te alcuerdas, Rosa Roya, d’o barbero que me tallé a cara?

E atra begata asintié a moña.
-Pos agora bes á morir –e la moña negué con a capeza.

Allora o furtaire saqué una noballa e la finqué en o coral. E surtié un chorro de carambel liquido en a suya cara, e íste pensé que yera sangre, e cuan tasté que yera tan dulze, dizié:
-Probe Rosa Roya!, que yo no sapeba que fueses tan dulze, e agora ye cuan me pesa aber-te matato! Perdóname, Rosa Roya!

Allora la prenzipa salié de debaxo d’o leito, se abrazé á er e li dizié:
-Yes á mia parella e te perdono si tu xublidas lo que yo te fize.

Furnero: panadero
Ligué: ató
Tancando: cerrando
O zerrullo: el cerrojo
Allora: entonces
Tasté: probó
Xublidas: olvidas


27/2/13

FALORDIETAS



A MOÑA (II)
O furtaire prenzipié á escar platos, forquetas e cullaras, e tanimientres, as dos mesachas fuyón enta casa suya. O furatire s’encarrañé asabelo cuan paré cuenta. Sindembargo, a mesacha no aprendié, e torné uns diyas dimpués á la espelunga.
Ixe diya bi eba atro furtaire, que ta fer un poder por pillar-la dezidié amostrar-li a espelunga e lo puesto en do eban amagatos os suyos tresoros. Pero a mesacha, beyendo as suyas intenzions, li propuse amostrar-li á suya casa.
O furtaire pensé qu’estarba una buena ideya, e que asinas beyerba por do calar-se e poder furtar-ie. A mesacha eba fuyito por una cuerda penchata d’una d’as finestras, prenzipié á puyar, e dezaga d’era o furtaire. Cuan a mesacha ya i yera alto e lo furtaire á punto de plegar alto, pillé un cultro e tallé a cuerda, cayendo ta tierra e fendo-se firme mal o furtaire.
A choben, que yera asabelo de coy, s’esfrazé de medico, e se ofrexié á los furtaire ta poder curar-lo. Os furatires, sin reconoxer-la, la dixoron pasar. Ísta lis demandé que los dixasen solos, e sin perder-ne tiempo, pillé unas xordicas que lebaba e se metié á fer-li esfriegas por tot o cuerpo, dixando á lo furtaire con a carne roya como un chil. E cuan se’n iba li chilé;
- Yo so Rosa Roya, ta que t’alcuerdes!

A mesacha dixé pasar uns diyas e s’esfrazé de barbero e se’n fue ta la espelunga por bier si li dixaban dentrar á rasurar á lo furatire. Dixón entrar á la mesacha, e cuan se quedé á solas, se metié á rasurar-lo, e como la noballa no yera esmolata, li fize muitas nafras, e salié d’a cambra dizindo;
- Yo so Rosa Roya, ta que t’alcuerdes!

A mesacha ya no se amané más por a espelunga, pero bellas semanas dimpués fue o suyo cabo d’año, feba dezigüeito añadas. Asinas que en ixos diyas paré cuenta de no salir de casa ta cosa.
Pero un diya, de tardis, truqué en a puerta un ombre choben que pregunta por era, yera lo furtaire esfrazato con buenas ropas e dizindo qu’eba beyito á la mesacha, que yera muito beroya e que quereba casar-se con era.
A mesacha salié á la puerta en sentir-lo, lo reconoxié e ascape dezidié segundiar-li o chuego, asinas que li dizié que “sí”, que se quereba casar con er e que se’n iba de casa.
Continará …

Escar: buscar
As forquetas: los tenedores
Penchata: colgada
Finestra: ventana
Cultro: cuchillo
Coy: traviesa
Xordicas: ortigas
Chil: pimiento
Roya: roja
Beroya: hermosa


20/2/13

FALORDIETAS



A MOÑA
Yerase una begata una parella que n’eban solo que una filla. A parella e la filla gosaban fer gambadetas por o suyo bico cuasi totas as tardis, e en una d’ixas gambadetas se’n troboron con una chitana que se ofrexié a debinar lo esdebenidero d’a filla. Os tres estioron d’alcuerdo, pero la chitana, dimpués de beyer a man d’a mesacha, lis dizié que parasen cuenta d’o suyo dezigüeito cabo d’año, porque ixe diya morirá.
A parella, conforme la filla feba añadas, s’alticamaban más e más. Asinas que dezidioron nimbiar á la filla á casa d’una chirmana qu’eba una filla d’a mesma edá, e que bibiba en una bal amagata entre altas montañas.
I bibioron as tres asabelo de goyosas e sin alticamar-sen por cosa. E pasé o tiempo dica que plegué o suyo cabo d’año. Un diya yera la mesacha acucutata á una finestra d’a casa cuan bide que d’una espelunga surtiban cuatro ombres e dezidié saper que i feban.
Asinas qu’esqué una cuerda, e baxé por era dica tierra e se’n fue enta la espelunga.
Una begata dentro d’era, bide que sólo i yera un mesache que yera guisando. A espelunga yera o cubilar d’uns furtaires, e lo mesache que yera guisando yera lo fillo d’o chefe. Allora aguardé á que lo mesache saliese e abenté tota la chenta qu’eba parato por o sulero, e por bagüesa calé tot enrebullato e se’n fue ta casa.
Á l’atro diya, un d’os furtaires se quedé en a espelunga por bier si tornaba la persona que lo eba feito.
A mesacha li rezenté á la suya cosina lo qu’eba feito e dezidioron ir as dos chuntas ta la espelunga, pero sin dizir-li cosa á la suya tía.
Asinas que marchoron as dos cosinas, pero lo furtaire yera aguardando-las. O furtaire se presenté de buen implaz, e prenzipié á amostrar-lis a espelunga e á fablar-lis con buenas parolas. A mesacha sospeité por á suya amabilidá e li dizié:
-Bai, pero antis imos á poner a mesa e tastar o guiso qu’ez feito.
Continará …

A moña: la muñeca
Gosaban: solían
Fer gambadetas: dar paseos
O bico: el barrio
Chitana: gitana
Cabo d’año: cumpleaños
S’alticamaban: se preocupaban
Acucutata: asomada
Finestra: ventana
Espelunga: cueva
Esqué: buscó
Cubilar: refugio
Abenté: tiré
Cosina: prima
Bai: de acuerdo
Tastar: probar

12/2/13

FALORDIETAS



A BUENA MULLER (II)
-Quiero fablar con a siñora d’a casa.

A criada se’n fue ta dentro á escar á la siñora, e li dizié qu’en a puerta bi eba una probe que quereba parlar con era. A siñora baxé e li dizié la muller:
-He beyito en a carrera á un siñor que me fablé e me dizié que busté me darba un triballo en a casa.
-E qui yera ixe siñor? –pregunté estraniata la siñora.

Allora, la muller prenzipié á fablar muito nierbuda e sin saper ta do gollar, e en una istas, ité una gollada dentro d’a casa e bide un retrato d’o siñor que la eba nimbiato-ie, e dizié;
-Ixe siñor que ye en o retrato ye o que me ha nimbiato t’astí.
 
E la siñora dizié:
-Ixe ye lo retrato d’o mio fillo, que murié fa muitas añadas.
-Pos ixe ye o que me ha nimbiato t’astí. –respulié a muller sin dandalear.
-E cómo ye que lo se trobé busté?
-Pos ye que o mio mariu e yo semos muito probes, e n’emos tres fillos á los que dar-lis de chentar. E como agora ye dolento lo mio mariu no puede triballar, asinas que salí de casa ta demandar diners, e como sólo conseguí zincuanta zentimos, li dié os diners á un choben zarrioso. Lugo me’n tornaba ta casa cuan bide á lo suyo fillo. Á er li rezenté lo mesmo que á busté e m’escribié ista adreza ta que biniese á demandar-li triballo.

Allora la siñora li dizié á la muller qu’entrase, e li dié triballo, e tamién bellacosa de chenta ta los suyos fillos.
E á los güeito diyas, a siñora abié un suenio en do aparixié o suyo fillo dizindo-li;
-Mai, ya puede busté dormir tranquila, he aduyato a una buena muller e lo mio espritu ye en paz.

Á escar: a buscar
Gollar: mirar
Nimbiato-ie: enviado allí
Sin dandalear: sin dudar
Bellacosa: algo
Chenta: comida
Mai: madre, mamá

6/2/13

FALORDIETAS



A BUENA MULLER
Yerase que se yera un pai e una mai, os dos yeran muito probes e n’eban tres fillos chicotons. Pero ye que, antimás d’estar probes, o pai se metié dolento un diya e abié que dixar de triballar. Asinas que solo quedaba la mai ta escar a chenta ta la suya familia. Como no en trobaba de triballo, á la fin se dezidié á demandar limosna.
Dimpués d’estar tota la tardi, solo recullié zincuanta zentimos. Con ixos zentimos quereba mercar carne ta fer un cueto, pero yeran tan pocos diners que no podeba fer cosa, asinas que dezidié dar-li os zentimos á un ombre choben zarrioso. Pensé a probe mai qu’era, con ixos diners, no poderba dar de chentar á tota la suya familia, e que á lo millor á er si le poderban aduyar ixos zentimos.
Se’n fue allora ta casa suya, e no dixaba de pensar en o suyo mariu e en los suyos fillos que l’aguardaban. E por o camín se’n trobé un siñor muito pincho con trache antico que li pregunté;
-Ta do be busté, siñora?
-Ta casa mía. O mio mariu ye muito dolento e semos muito probes, e n’emos tres fillos. Lebo tot o diya demandando en a carrera ta poder mercar-ne de chenta, pero no he puesto conseguir que zincuanta zentimos.

Allora, aquer siñor escribié en una fuella un nombre e li dizié á la muller:
-Baiga busté á ista adreza e li dize á la siñora que i-bibe que li de á busté triballo en a casa.

A muller no lo se pensé dos begatas e se’n fue ta l’adreza que li eba dato aquer siñor. Plegué ta la casa, truqué en a puerta e surtié una muller.
-Qué quiere busté?
Continará …

Muller: mujer
Pai: papá
Mai: mamá
Fillos: hijos
Escar: buscar
Demandar: pedir
Un cueto: un cocido
Zarrioso: andrajoso
Allora: entonces
Pincho: elegante
Antico: antiguo
Adreza: dirección

24/1/13

FALORDIETAS



A MESACHA ALMENDRERA (II)
Más tardi pasé un fustero baxo l’almendrera en flor.
L’almendrera li dizié;
-Fustero, fustero, … so una mesacha …., me quiers?

Debanté os güellos o fustero e, beyendo a capeza d’a choben entre as rosadas flors de l’árbol, respulié:
-Sí quiero, pero antis he que beyer-te en forma umana. No quiero que garra chen m’engañufle.

E se’n fue amoniquet, chirando a capeza de cuan en bez.
Por a nuei pasé por debaxo de l’almendrera un piquero, e sintié dizir á l’árbol:
-Piquero, piquero,  … so una mesacha …., me quiers?

Debanté os güellos o piquero e cuan bide a cara d’a mesacha, se metié de chenullos e dizié;
-Sí, quiero!

A choben surtié de l’árbol, bestita con un trache blanco e la capeza plena de flors d’almendrera.
De camín ta casa suya e d’a man d’o piquero, se’n trobé con o pastorzet, o ferreret e lo fustero.
Os tres tornaban ta escar-la.
Á lo pastorzet li dizié sonriendo:
-Ya ye tardi pastorzet.

Á lo ferreret, muito seria;
-No yes plegato á tiempo, bes-te-ne.

E á lo fustero no li dizié cosa, sino que chiré a capeza ta l’atro costato, como si ese beyito un lupo.
E cuento contato, iste cuento se ha rematato.

O fustero: el carpintero
Garra chen: nadie
M’engañufle: me engañe
O piquero: el albañil
Os chenullos: las rodillas
O lupo: el lobo

15/1/13

LIBRO EN FASCÍCULOS

El próximo 20 de enero va a hacer su aparición, a través de fascículos con El Periódico de Aragón (que va a iniciar su promoción en breve), el libro El aragonés: una lengua románica, en el que, de una manera o de otra (con un texto, con una fotografía, una ilustración o cualquier otro tipo de apoyo…) ha colaborado mucha gente.

Se trata del resultado de un enorme esfuerzo por difundir el pasado y el presente de una lengua amenazada, por dignificar algo que es patrimonio de todos los aragoneses (incluidos los que no han nacido aquí) y, sin pecar de vanidosos, creemos que va a suponer una referencia dentro de la divulgación de esa realidad cultural tan nuestra, que esperamos que a partir de ahora sea mejor conocida y valorada.

Desde las entidades editoras (Rolde de Estudios Aragoneses y Consello d’a Fabla Aragonesa) se quiere agradecer a todos/as los colaboradores.

10/1/13

FALORDIETAS



A MESACHA ALMENDRERA
Yerase una begata un ombre e una muller, que dimpués de demandar-lo muito á la mai Naturaleza, abioron una filla, á la que clamoron Zilia. Os pais combidoron á totas as fadas d’a selba, menos á una, clamata Isaura, á la que no conoxeban.
Totas as fadas combidatas li dioron dons; una li deseyé qu’estase beroya, atra salú, atra bondá, atra sapienza, atra goyo.
Pero Isaura, encarrañata por no estar combidata, dentré en l’alcoba d’a nirnae li fize un maldau.
-Cuan sigas mayor d’edá, te combertirás en una almendrera.

Pero una d’as fadas, se amané chunto á la ninona, e anque no podeba desfer o maldau de Isaura, li dizié:
-Sí, te combertirás en una almendrera, pero recuperará a forma umana cuan te’n trobe un mesache que te quiera.

Pasoron quinze añadas, e la mesacha salié á cazar birabolas por o chardín e …no’n torné enxamás. S’eba combertito en una almendrera. Pero los suyos pais, anque tristos, pensoron que tamién se poderba desfer o maldau, como eba dito la fada.
Un maitín de primabera pasaba un pastor por debaxo d’una almendrera en flor e sintié dizir á l’árbol:
-Pastorzet, pastorzet … so una mesacha … me quiers?

Debanté o pastorzet os güellos e bide surtir, entre as rosadas flors de l’almendrera, a sora capeza d’a mesacha. Xorrontato, prenzipié a correr.
De tardis, pasé por o mesmo puesto un ferrero, e sintié que l’almendrera li diziba:
-Ferreret, ferreret … so una mesacha … me quiers?

Debanté a capeza lo ferreret e bide a polida cara e las soras trenas d’a mesacha.
-Sí, quiero, pero antis menesto que los mios pais me den premiso.
Continará …
Fadas: hadas
Beroya: hermosa
Encarrañata: enfadada
Birabolas: mariposas
Sintié: oyó
Os güellos: los ojos
A sora: la rubia
Xorrontato: asustado
Ferrero: herrero
Bide: vio
As trenas: las trenzas

1/1/13

FALORDIETAS



A PATETA TRENCATA
A un turcazo li se cluxié a pateta, e un broxo que lo bide, li metié una de zera. Pero cuan se apoyé sobre un zaborro calién por o sol, á lo turcazo li se desfize a pateta.
-Zaborro, tan balién yes que desfas á mia pateta?
-Más balién ye o sol que me calienta á yo. –respulié o zaborro.

Allora, lo turcazose’n fue ta do yera lo sol e li pregunté:
-Sol, tan balién yes que calientas o zaborro, o zaborro que desfize á mia pateta?
-Más balién ye a boira que me zaboya á yo. –respulié o sol

O turcazo li pregunté á la boira;
-Boira, tan balién yes que zaboyas o sol, o sol que calienta o zaborro, o zaborro que desfize á mia pateta?
-Más balién ye l’aire que me empenta á yo. –respulié a boira.

O turcazo li pregunté á l’aire;
-Airaz, tan balién yes qu’empentas a boira, a boira que zaboya o sol, o sol que calienta o zaborro, o zaborro que desfize á mia pateta?
-Más balién ye a parete que no me dixa pasar.

O turcazo li pregunté á la parete;
-Parete, tan balién yes que no dixas pasar á l’aire, l’aire qu’empenta la boira, a boira que zaboya o sol, o sol que calienta o zaborro, o zaborro que desfize á mia pateta?
-Más balién ye o zorz que me fa foratos.

E lo turcazo esqué á lo zorz ta preguntar-li, e lo zorz li respulié que yera más balién o mixino que lo se minchaba; o mixino que yera más balién o can que lo feba fuyir; o can que yera más balién l’ombre que lo ligaba; e l’ombre que yera más balién a Naturaleza que lo emplenaba tot.
E lo turcazo, paré cuenta allora, que podeba fer as mesmas cosas con a pateta trencata, que querer (muitas begatas) ye poder.
RECREXIMIENTO DE YESA, NO PAS.
A pateta: la patita
Trencata: rota
Se cluxié: se quebró
O zaborro: la piedra
Desfas: deshaces
Allora: entonces
A boira: la nube
O zorz: el ratón
Foratos: agujeros
Esqué: buscó
O mixino: el gato
O can: el perro
Muitas begatas: muchas veces


10/12/12

FALORDIETAS



A CASETA BLANCA
Una choben sonié una nuei que caminaba por un camín asabelo de rarizo, que puyaba por un pueyo pleno d’arbols en á cuala tuca bi eba una polita caseta blanca, rodiata por un chardín.
Sin poder amagar o suyo intrés, truqué en a puerta d’a casa, que fue ubierta por un ombre muito, muito biello, con una luenga barba. En o inte en qu’era prenzipiaba á fablar-li, disperté.
Toz os detalles d’iste suenio remanioron tan grabatos en a suya memoria, que durante muitos diyas no pensé en atra cosa. Dimpués abié o mesmo suenio tres nueis continas. E siempre dispertaba en o inte en que prenzipiaba á fablar con o biello. Pocas semanas dimpués, a choben se’n iba con o suyo auto ta un lucar tot o cabo de semana.
De bote e boleyo, aturé l’auto en o marguin d’a carretera. Á la dreita de do i yera, se beyeba o camín d’os suyos suenios.
Se baxé de l’auto e prenzipié á puyar con o coral trucando-li en o peito. O camín puyaba por meyo d’a selba enta lo cobalto d’un pueyo, lo mesmo qu’en os suyos suenio. Á la fin d’o mesmo se’n trobé con a caseta blanca, e lo mesmo qu’en o suenio, se amanaba enta la puerta e trucaba. E como en o suenio, d’era surtiba un biello con a barba luenga e blanca.
-Buen diya buen ombre!, se bende ista casa? –pregunte a mesacha.
-Sí -respulié l’ombre-, pero no li aconsello que la merque. Un pantasma, filla, dondia ista caseta.
-Un pantasma! –repitié a mesacha-, e qui ye?
-Busté –dizié o biello, e tanqué tobamén a puerta.

Nuei: noche
Asabelo de: muy
Pueyo: colina
Tuca: cima
Amagar: esconder
Remanioron: permanecieron
De bote e boleyo: de repente
Aturé: paró
O coral: el corazón
Se amanaba: se acercaba
Surtiba: surgía
Merque: compre
Dondía: ronda
Tobamén: suavemente



23/11/12

FALORDIETAS



O MESACHE E LOS FLAIRES
Un diya iban tres flaires fendo una chino-chano por un camín estreito, cuan bidon benir un mesache. Un d’os flaires lis diz:
-Paraz cuenta cómo mos n’imos á esmelicar con ixe mesache; lo imos á mariar á preguntas e beyeremos qué ye lo que respulia. Pos seguro que s’entibocará e asinas podremos esmelicar-nos d’er.
-Como siga espabilato …
-Bai compañero, no lo parixe.

Continaron caminando, e cuan ya yeran chunto á er, e dimpués de dar-li a buena tardi, un d’os flaires li pregunté:
-Ta do be iste camín?
-Iste camín no be ta garra puesto, que yo sepa ye quedo.        

O flaire ya no li fize denguna pregunta más, pero l’otri li pregunté:
-Pero …, cómo te clamas?
-Yo no me clamo, á yo me claman.

O flaire, una mica sorprendito, li torné a preguntar;
-E, cómo te claman?
-Cuan i so luen, á chilos.

O segundo flaire ya no gosé preguntar-li más, pero lo terzeno, beyendo como respuliaba, e chuzgando que yera un choben trazero, li pregunté;
-E qué fan en o tuyo lucar con os mesaches que son tan trazers como tú?

E lo mesache, farto d’ascuitar-los, lis respulié;
-Dixar-los ta flaires!!!!

Flaires: frailes
Chino-chano: lentamente
Esmelicar: partirse de risa
Ta garra puesto: a ningún sitio
Ye quedo: está quieto
Clamas: llamas
Luen: lejos
Á chilos: a gritos
No gosé: no se atrevió
Trazero: pillo







18/11/12

FALORDIETAS



ARTIEDA NO REBLA.
Muita chen e de muitos lucars de iste “País de anochecida”. Chen de Tierra Baxa, chen d’a montaña, chen de lucars amortatos por entibos, chen de lucars menazatos por nuebos entibos o por o suyo recreximiento, chen de Teruel de Zaragoza e de Uesca, chen d’a ziudá e de lucars, chen biella e chen choben, pero toz chuntos luitando contra la sinrazón de uns entibos que quieren afogar as tierras d’a montaña, e á las chens que i-biben.
Iste sabato 10 de nobiembre de 2012 se zilebré en Artieda un omenache á totas as chens e lucars que han luitato ta que as suyas tierras no rematen en o fundo d’un fosco entibo. Tamién yera lo cabo d’año (un mes) d’a salbache autuazión d’a guardia zebil contra las chens d’Artieda. Autuazión refirmata por a CHE e los poders facticos que i son dezaga, os berdaders culpables.
Dimpués de ascuitar fablar á chens de Chanobas, Lanuza, Esco, Biscarrués, … se leyé o testo “Por un nuevo tiempo para la montaña y la gestión del agua”, que fa referenzia á ixe Maniefiesto “Por la Dignidad de la Montaña” que se presenté á la soziedá aragonesa o primero de mayo de 1999 en o que se fabla de;
Que por estar en mayoría no bi ha que acotolar á las minorías, e que bi ha qu’escar as millors alternatibas ta toz.
Que los entibos han contribuyito á la desordenazión territorial d’as montañas.
Se ofrexeba dialogo como ferramienta alazetal ta una politica d’auguas democratica e chusta.
E que las demandas d’a Montaña no son compensazions por as obras, sino dreitos alazetals e deuda istorica con una redolada que tanto ha dato á lo conchunto d’o país.

Se consiguioron grans ecsitos, como la desestimazión de Chanobas o SantaLiestra, anque atros proyeutos como Itoiz, El Val o Lechago no pudon estar, e atros como Yesa, Biscarrués o Mularroya continan ta debán.
Se contina con as mesmas politicas de fa 60 añadas e por os mesmos de siempre. Se contina ipotecando lo espazio montañés e á los montañeses. Os montañeses emos que agafar d’o ramal os nuestros dreitos sobre l’augua e luitar contra iste prozeso colonizador que quiere acotolar un d’os elementos alazetals d’a nuestra identidá; L’AUGUA, porque os ríus, ibons, fuens e lo paisache por do corre l’augua, son MONTAÑA.
A montaña, os Pirineos, as bals d’os nuestros ríus menestan un reconoximiento por parti d’a soziedá ta prenzipiar un nuebo camín, reparar as inchustizias feitas e remerar á los que ya no i son con nusatros, con los que abioron que dixar as suyas casas con o coral trencato e los güellos buedos de glarimas itatas en diyas e nueis de bichilia confitando en que las auguas no ocupasen os siestros d’as suyas casas.
O nuebo esdebenidero ha d’estar diferén o no lo será, ha que aber-ne un tiempo de nuebas oportunidaz, sin forachitar á las chens d’os suyos lucars, un tiempo en o que naxer e bibir en o beral d’un ríu siga una oportunidá d’esdebenidero, un esdebenidero ta ixos chobens comprometitos con a esfensa d’a suya tierra e que quieren mantener bibo lo territorio que los ha beyito naxer, a ers e á muitas chenerazions de montañeses.
Por a dignidá d’a montaña …
RECREXIMIENTO DE YESA, NO PAS.

14/11/12

FALORDIETAS



CHUAN FATO (III)
Cuna i plegué á lo lucar, fize bandiar as campanas ta que biniese tot o mundo, e cuan toz yeran debán, ité en un dinzuelo los 3.000 euros ganatos dizindo que los eba bendito en a ziudá.
Os bezinos replegoron tot o fiemo d’o lucar e se’n fuoron á bender-lo. A chen d’a ziudá s’esmelicaban d’ers, e como prenzipiaban á empentar-los cada begata más encarrañatos, se’n tornoron ta casa suya churando dar un sobo á Chuan Fato.
Chuan se amagué ta que no lo en trobasen, e allora os bezinos li cremoron a casa. Allora, Chuan Fato pillé as zenisas e anunzié que las benderba en a ziudá. Cuan i plegué, se’n fue á una joyería, merqué un par e las dixé en a boquera d’a taleca mezclatas con a zenisa, e se posé en una cadiera con cara de patarieco á aguardar. Dimpués d’un ratet pasé un siñor que li pregunté:
-Qué ye lo que porta en ixa taleca?
-La n’he plena de joyas con zenisa ta que no s’estropeyen.

E lo siñor li’n merqué por 3.000 euros. Total que se’n torné á lo lucar e amostré á toz os bezinos os diners qu’eba sacato por a benda d’as zenisas.
Allora os bezinos cremoron totas as casas e se’n fuoron á bender as zenisas á la ziudá, e como no bendioron  as zenisas se’n tornoron ta lo lucar con a ideya de matar á Chuan Fato.
Lo pilloron e lo caloron en una taleca t’abentar-lo á lo ríu. Lo abentoron e se’n fuoron. Chuan Fato prenzipié á chilar;
-Qué no me caso con era!, anque siga rica yo no me caso con era!

E pasé por o beral un pastor con as suyas güellas. O pastor li pregunté lo que li pasaba, e Chuan Fato li conté que lo eban ligato ta casar-lo con una muller rica, pero er no quereba pos aimaba á atra muller. O pastor li propuse cambiar-se por er, e Chuan Fato estié d’alcuerdo, asinas que lo pastor se calé dentro d’a taleca e Chuan Fato se’n fue con as güellas.
Tornoron os bezinos e itoron a taleca á lo ríu. De buelta á lo lucar, se’n troboron con Chuan Fato que beniba con as güellas, e li preguntoron:
-Qué fas que no yes afogato?, e qué fas con ixas güellas?
-O ríu ye pleno d’eras, sólo bi ha que sacar-las d’o fundo.

Os bezinos se capuzoron en o ríu, e cada begata que un d’ers gorgollaba antis d’afogar-se, os demás li preguntaban á Chuan;
-Qué diz?, qué diz?
-Que lo ríu ye pleno d’eras, pero que i son totas en o fundo –respulié Chuan.

E toz os bezinos se murioron fendo un poder por pillar unas güellas que no esistiban.

Empentar-los: empujarlos
Un sobo: una paliza
A cadiera: el banco
Abentar-lo: tirarlo
As güellas: las ovejas
Ligato: atado
Afogato: ahogado
Gorgollaba: gorgoteaba
Fendo un poder: intentando

4/11/12

FALORDIETAS



CHUAN FATO (II)
Pero Chuan Fato, sin respuliar, torné á pasar a man por denzima d’a garza, e ísta dizié: “Graó!”
-E agora?, -pregunté a posadera-, qué ye lo que ha dito agora?
-Ha dito que’n as escaleras bi ha 10 euros.

A posaderá marché á escar-los, e los en trobé ascape. Torné esluzernata, e li dizié a Chuan Fato, atra begata, que li bendese a garza. Pero Chuan Fato, sin tartir, li pasé a man por l’animal e íste torné á dizir: “Graó!”
A posadera demandé que li diziese lo qu’eba dito agora, e Chuan Fato li respulié que ixo quereba dizir que á la fin d’a escalera bi’n eba 10 euros más. E como la posadera los en trobé, li dizié:
-Pos me ha que bender busté ixa garza, que yo li daré por era lo que quiera.

Chuan Fato li dizié que li’n bendeba por 6.000 euros; e la posadera li’n bosé. Chuan Fato pillé os diners e se’n torné ta lo suyo lucar. Cuan i plegué á lo lucar, fize clamar á tota la chen, e cuan yeran toz en a plaza, estendillé un dinzuelo e ité denzima os 6.000 euros, dizindo que ixo eba sacato de bender o pelello d’o guá.
Toz os bezinos, cuan bidon tantismos diners, matoron os suyos guás, lis tiroron os pelellos e se’n fuoron á la ziudá ta bender-los. Profers que no sacoron ni ta bosar-sen o biache, e toz se’n tornoron asabelo d’encarrañatos á lo lucar dizindo que iban á matar á Chuan Fato. Como no i yera en casa, se cagoron e la emplenoron de fiemo d’alto ta baxo.
Á l’atro diya, un tristo Chuan Fato metié tot o fiemo en dos talecas e se’n fué á la ziudá ta bender-lo. Ya en a ziudá, dixé as talecas chunto á una tabierna e se’n fue á la botiga que yera chusto enfrén á mercar un par de cosas. Cuan salié d’a botiga as talecas eban desaparexito. Pregunté á lo tabernero, e íste li dizié que los eba abentanto á la basuera porque pensaba que no n’eban amo. Chuan Fato li dizié que’n ixas talecas bi eba traches que costaban 3.000 euros, corrieron os dos chunto á la basuera, pero ya no i yeran porque eba pasato lo camión de replegar. Como no bi eba prebas ni cosa, e Chuan Fato yera muito encarrañato menazando con clamar á la polizia, o tabernero dezidié dar-li os 3.000 euros.
Continará …

escar-los: buscarlos
sin tartir: sin decir nada
dinzuelo: sábana grande
talecas: sacos
profers: por supuesto
bosar-sen: pagarse
fiemo: estiércol
botiga: tienda


30/10/12

FALORDIETAS



CHUAN FATO
Bi eba una begata un mesache á qui clamaban Chuan Fato. Como no li cuacaba que lo clamasen Chuan Fato, un diya maté un guá ta combidar a toz á una chenta, e de resultas de ixo lo clamoron Chuan Patarieco.
Asinas que Chuan Fato pillé o pelello e se’n fue á bender-lo á Uesca. Cuan i plegué, feba tanta calor que se chité en a mosquera d’un pin, e se zaboyé con o pelello. E pasé que amanixié una garza á piponear o pelello mientres feba la clucadeta, e Chuan Fato, ubriendo un güello, l’agafé e la se alzé. Lugo fue á bier á un pelaire e li bendié o pelello por zincuanta euros.
Dimpués de tot isto, plegué enta una fonda e demandé chenta ta dos. Allora Chuan Fato amagué 10 euros chunto á la puerta prenzipal, e lo mesmo fize en a escalera con atros 10 euros, e lo mesmo atra begata á la fin d’a escalera. Feito isto, se posé á una mesa e aguardé á que li sirbiesen; pero no li feban causo porque pensaban que yera aguardando á lo suyo compañero.
Á la fin se cansé de aguardar e dizié:
-Ye que no me ponen a chenta?
-I semos aguardando á que plegue lo suyo compañero ta serbir-lis.
-O mio compañero ye ista garza.

Os posaders, estraniatos e intrigatos, li preguntoron con somardería;
-E qué ofizio ne ha?
-Ye debinador, e debina tot lo que bustez quieran saper.

Allora li demandoron que debinase bellacosa, e Chuan Fato li pasé a man á la garza dende a capeza dica la coda, e la garza dizié: “Graó!!!”
-Qué ye lo que ha dito? –dizié a posadera.
-Ha dito –respulié Chuan Fato – qu’en a puerta prenzipal bi’n ha 10 euros.

A posadera fue á escar por a puerta dica que’n trobé os diez euros e, con una sonrisa en os morros li dizié á Chuan Fato.
-Béndame busté ixa garza!
Continará …

Fato: tonto
O guá: el buey
Una chenta: una comida
Patarieco: muy tonto
A mosquera: sombra bajo los árboles
A garza: la urraca
Clucadeta: siesta
L’agafé: la agarró
Allora: etonces
Bellacosa: algo
Escar: buscar