19/5/15

FALORDIETAS



O CALZERO DE ANCHEL (II)
Encarrañato o Cadí nimbié á un criado ta escar o suyo calzero, e engarcholé á Anchel. Íste, á l’atro diya, dimpués de bosar a multa, se’n fue. Cuan plegué ta casa suya abenté por a finestra enta lo ríu os borzeguins biellos.
Dimpués de bels diyas, uns pescataires, qu’eban itato os suyos retes en o ríu, pilloron os borzeguins de Anchel, pero los claus espiazoron os filos d’o rete. Encarrañatos os pescataires, clamoron á un chuez ta que en trobase que eba itato ixos borzeguins en o ríu.
O chuez lis dizié que cosa podeba fer. Allora os pescataires pilloron os borzeguins e, beyendo a finestra ubierta d’a casa de Anchel, los itoron dentro, trencando toz os potes d’esenzia de rosa que Anchel eba mercato, e con á cuala gananzia yera asabelo de goyoso.
-Malditos borzeguins! – e pillandolos s’endrezé á lo chardín de casa suya e los apedequé.

Pero uns bezinos que lo beyoron tot, li’n dizioron á lo Cadí, adibindo que poderba aber en trobato un tresoro.
O Cadí clamé á Anchel ta demandar-li á terzena parti d’o tresoro, e li costé muitos diners combenzer á lo Cadí que no bi’n eba dengún tresoro. Allora, pillé os borzeguins, salié d’a ziudá e los abenté en un acueducto, pero los borzeguins bozoron l’acueducto. E cuan plegoron os ombres ta bier que pasaba, pilloron os borzeguins e los leboron á lo gobernador, que li fotié una multa asabelo de gran, e li dié o calzero.
Anchel dezidié que los iba á cremar, pero como yeran chipiatos no lo pudo fer. Ta cremar-los los puyé enta lo tellato ta que lo sol los ixucase. E cuan los dixé, bels mixinos se metioron á chugar con ers, con tanta mala suarte que un d’ers se cayé enta la carrera en l’inte que pasaba una muller. A muller se xorronté e d’o truco en a capeza se desmayé. E Anchel abié que bosar atra multa como indemnizazión de mals.
Anchel, asabelo d’encarrañato, los torné á puyar á lo tellato, e se quedé cusirándolos, pero lo clamoron ta fer un negozio con os beires, e se’n fue.
Continará …

Engarcholé: encarceló
Bosar: pagar
Abenté: tiró
Os retes: las redes
Apedequé: enterró
Adibindo: añadiendo
Bozoron: atascaron
Chipiatos: mojados
Ixucase: secase
Se xorronté: se asustó


13/4/15

FALORDIETAS



O CALZERO DE ANCHEL
Bi eba en una gran ziudá d’Oriente un mercader clamato Anchel, que yera conoxito por estar preto como una zerolla; anque rico, iba bestito como un pobre, e tan puerco que parixeba un mendigo. Lo más carauteristico d’o suyo trache yeran uns grans borzeguins enguisatos por toz os puestos, e con rezios claus en as suelas.
Feba una gambadeta por o gran bazar d’a ziudá, cuan li se amanoron dos comerziantes á proponer-li negozios; l’un mercar una partida de beires, e l’otri una d’esenzia de rosa. Iste zaguero yera un perfumista que yera en un gran aprieto, e Anchel merqué tota la partida por a terzena parti d’a suya balura.
Goyoso por lo que merqué, en puesto de bosar á los comerziantes como ye costumbre, se’n fue á dar-se un baño. No lo feba dende fa muito tiempo, e lo menestaba, porque lo Corán lo diz. Cuan s’endrezaba ta lo baño, un amigo que li acompañaba li dizié:
-Con os negozios que has feito, ganarás muito diners. Asinas que abrás que mercar-te un calzero nuebo, pos tot o mundo se mofla de tú e d’os tuyos borzeguins.
-Ya lo eba pensato, pero me parixe que os míos borzeguins encara me pueden durar cuatro u zinco meses.

Plegué enta la casa de baños, se despidié d’o suyo amigo e se bañé. O Cadí tamién se bañé aquer maitín, e como Anchel salié antis qu’er, se’n fue á bestir-se. Pero con sorpresa bide que chunto á la suya ropa, en puesto d’os suyos anticos borzeguins bi’n eba atros nuebos, e pensando que yeran un presén de bel amigo los se metié. E con o calzero nuebo se’n fue d’a casa de baños.
O Cadí, en rematar o suyo baño, fue á bestir-se, pero no en trobé o suyo calzero, sólo los biellos borzeguins de Anchel.
Continará …

Preto como una zerolla: ávaro
Borzeguins: botas
Enguisatos: remendados
Claus: clavos
Fer una gambadeta: dar un paseo
Se amanoron: se acercaron
Bosar: pagar
Mofla: burla
Bel amigo: algún amigo

23/3/15

FALORDIETAS



A PERERA (II)
-Dolors!, quiesta Dolors, i serás argüellosa de yo. Abiendo rematato a guerra bictoriosa ta nusatros, me’n fui ta casa. Pleno lo peito de ilusions prenzipié o mío biache. E anque la distanzia yera luenga la mía asperanza la fize curta. Ya beigo, dillá, dezaga de ixe mon o mío lucar. En pensar que pronto as campanas bandiarán por a nuestra boda prenzipio á correr. Ya beigo lo campanario d’a ilesia, e me parixe sentir bandiar as campanas.
Ye zierto, siento bandiar as campanas. I so en o lucar, pero no beigo a perera. L’han tallato de raso, e fa poco, porque en tierra se beyen branquetas, fuellas e flors …
Beigo á un biello compañero de chobentú;
-Por qui bandian as campanas?
-Por una boda capitán.

Una boda?, a parella entra en ixe inte en a ilesia. E la muller ye …, Dolors!, á mía quiesta Dolors, tan beroya …, e la suya parella ye Bizén, o mío millor amigo, aquer por qui fui á la guerra. Á lo mío redol ascuitaba dizir:
-Serán goyosos, porque se aiman.
-Pero, e Chaime? –preguntaba yo.
-Qué Chaime? –respuliaban. No conoxemos á dengún Chaime.

Entré en a ilesia, me metié de chenullos en o puesto más fosco e luen d’a chen. En que rematé a misa me debanté, e m’endrezé á lo puesto do yera estata la perera, replegué una d’as flors machurrita e prenzipié á caminar sin chirar a capeza ta zaga.
-Ya tornas Chaime?
-Sí, cheneral.
-Has feito bentizinco añadas e yes capitán, te puez casar con qui quieras!
-Cheneral, o mío coral ye como ista flor machurrita, lo unico que deseyo ye luitar en o puesto más perigloso.

Agora, á las puertas d’o mío lucar, bi’n ha la fuesa d’un coronel muerto con bentizinco añadas chunto á la toza d’una perera.

Dillá: más allá
De raso: por completo
Branquetas: ramas
Beroya: hermosa
Chenullos: rodillas
Fosco: oscuro
Machurrita: marchita
Fuesa: tumba
Toza: tocón

4/3/15

FALORDIETAS



A PERERA
Me’n remero que difuera d’o mío lucar bi’n eba una polida perera, e más que más cuan prenzipiaba la primabera. No guaire luen i yera la casa de l’amo, en do bibiba Dolors, á mía nobia.
N’eba la mía nobia arredol de dezinueu añadas, e yera asabelo de beroya. Os suyos caxos se parixeban á las flors d’a perera. En a primabera, e debaxo d’aquer árbol, fue do li dizié:
-Dolors, cuan mos casaremos?

Á la mía pregunta respulié;
-Cuan prenzipie a prosima cullita mos casaremos, si no te toca serbir á lo rei.

Pero plegoron os diyas de quintas, á yo no me toqué, pero Bizén, o mío millor amigo, abié a mala suarte de salir soldado, e ascape se metié á plorar.
-Probe d’a mía mai!, que ferá sin yo …?
-No te alticames Bizén, yo no n’he de mai, e la de tú te menesta. En o tuyo puesto marcharé yo.

Cuan marché á bier á Dolors baxo a perera, la en trobé con os güellos plenos de glarimas. Enxamás la eba beyito plorar, e aqueras glarimas me parexioron muito más polidas que á suya sonrisa. Era me dizié:
-Has feito muito bien, ne has un coral d’oro. Bes-te-ne, quiesto Chaime, yo aguardaré que tornes …

Entre  as pretas boiras de fumo negro que acotolaban o mío peito, descubrí as brilans bocas d’os cañons enemigos, que trucaban zereños, produziendo grans destrozos en as nuestras fileras. Por do pasaba, s’eslizaban os míos piez en sangre encara calién. Abié medrana e gollé ta zaga.
Dezaga i yera á mía chen, o lucar e la perera, as cualas flors s’eban combertito en sabrosas fruitas. Tanqué os güellos e bide á Dolors que ploraba por yo con una sonrisa en a boca, e ya no abié medrana.
-Ta debán!!, fuego!!
-Muito bien soldado, cómo te clamas?
-Me clamo Chaime, ta lo que digaz.
-Chaime, dende iste inte yes capitán.
Continará …
A perera: el peral
Me’n remero: recuerdo
Más que más: sobre todo
Caxos: mejillas
Cullita: cosecha
Glarimas: lágrimas
Coral: corazón
Acotolaban: oprimían
S’eslizaban: se deslizaban

24/2/15

FALORDIETAS



A LIENDA D’O CUERBO E LOS FIGOS
A lienda diz que Apolo quereba fer una lifara en onor de Júpiter, e como no n’eba d’augua, nimbié á lo suyo cuerbo con una pozaleta (Crater) ta escar-la en a fuen.
Pero en o suyo camín, o Cuerbo, bide una figuera plena de figos, pero cuan los tasté, paré cuenta que no yeran maturos e que no los podeba minchar. Asinas que se quedé aguardando dica qu’estasen maturos.
Asinas pasoron bels diyas, e cuan yeran maturos o cuerbo se dié una gran fartera. Cuan por fin torné ta do i yera Apolo con a pozaleta plena d’augua, íste yera asabelo d’encarrañato por fer tardi, e condené á lo cuerbo á qu’enxamás bebiese augua dica que los figos estiesen maturos.
Apolo, como castigo, metié en o ziel á la costelazión d’o Cuerbo (Corvus) enfrén d’a costelazión d’a pozaleta (Crater), siempre chuntos, pero lo sufizientemén luen ta que enxamás pueda beber.

Figos: higos
Lifara: comilona
Escar-la: buscarla
Tasté: probó
Bels: algunos

14/2/15

FALORDIETAS



O FATO (IV)
Os tres ombres se quedoron con as bocas ubiertas bataleras, e terne que terne estioron más de dos oras mormostiando á lo campesino ta que lis bendiese lo chapero. E á la fin, reblando, lis dizié;
-Bai, tos bendo lo chapero por cuatrozientos euros.

E ixa yera la mesma cantidá en qu’eba bendito la baca. Muito goyosos li dioron os diners, que ascape se’n fue con os diners en a pocha.
Os tres ombres tamién se’n fuoron, e cuan ya lebaban un ratet caminando i plegoron ta una fonda. Un d’ers lis propuse qu’entrasen ta prebar o funzionamiento d’o chapero. Dimpués de beber-sen unas botellas de bin, clamoron á la dueña ta bosar-li, un d’ers se debanté, pillé o chapero e con a man remené dentro d’er. Pero no pasé cosa … A dueña lis pregunté;
-Como m’eban clamato, pensaba que me iban á bosar.
-Pos meta á suya man en a pocha e se’n trobará con os diners que li debemos.

A dueña lo fize, pero en á suya pocha no bi’n eba cosa.
Otri d’os mesaches pillé lo chapero, e lo remené de dreita ta cucha, pero no pasé cosa, a pocha d’a muller continaba bueda. O terzer mesache li tiré o chapero e lo remené de cucha ta dreita, pero tampó no pasé cosa.
Á la fin replecoron que lo campesino lis eba engañuflato, e se’n fuoron asabelo d’encarrañatos por á suya fatera.
E lo campesino, en plegar ta casa, e dimpués de contar os diners, li dizié á la suya muller lo agudo que yera, que á er no li engañuflaba garra chen.
Á suya muller se quedé sin tartir, porque sapeba que lo silenzio, muitas begatas ye oro.

Bataleras: de par en par
Terne que terne: insistentemente
Reblando: cediendo
Chapero: sombrero
Pocha: bolsillo
Bosar-li: pagarle
Remené: revolvió
Dreita: derecha
Cucha: izquierda
Bueda: vacía
Replecoron: entendieron
Garra chen: nadie



29/1/15

FALORDIETAS



O FATO (III)
-Tres ombres? Patarieco! –chilé a muller. De seguro que ixos ombres son os mesmos que pasoron por aquí, e me preguntoron por o camín enta la feria. E de seguro que ya han bendito la baca e se son minchando e bebiendo los diners en bella posada. Imos-nos, metete iste chapero ta que no te reconoxcan e á bier si lis podemos engañuflar.
Arredol d’as doze, o fato e la suya muller plegoron á lo lucar, e dimpués de besitar bellas posadas, en troboron á los tres ombres posatos arredol d’una mesa. A muller clamé á lo posadero e li rezenté lo qu’eba pasato.
-Si busté mos aduya –dizié a muller á lo posadero -, podremos recuperar os nuestros diners. Li propongo isto; o mío maríu demanda un beire de bin. Se debanta, remena lo suyo chapero, li clama á busté, e busté tira d’a suya pocha istos diners que yo li do agora, e asinas da á entender que ya ye bosato.

Tanimientres os tres ombres continaban minchando e bebiendo sin parar cuenta en lo campesino. Pero cuan íste se debanté por terzena begata, un paré cuenta en lo que feban, e li pregunté á lo posadero.
-Sin tartir! –repulié o posadero. Ixe ombre ne ha un chapero machico. He sentito fablar muitas begatas d’ixe chapero, pero ista ye la primera begata que lo beigo con os míos güellos. Me clama ixe campesino, me ordena que li traiga un beire de bin, remena lo chapero, e d’er surten os diners e aparixen en a mía pocha.

L’ombre se achunta con os compañers e lis rezenta lo que li ha dito lo posadero.
-Emos que pillar ixe chapero á cualsiquier pré –dizión os tres.
-Ne ha busté un chapero muito poliu, e mos ferba goyo mercar-lo. Cuánto ye? –li preguntoron os tres á lo posadero.

O campesino los gollé, e lis dizié;
-Iste chapero no se bende, no ye un chapero normal. Posadero!, más bin.

Cuan o bin yera denzima d’a mesa, o campesino se debanté, remené dentro d’o chapero, e lo posadero tiré d’a suya pocha los diners.
Continará …

Patarieco: necio
Bella: alguna
Beire: vaso
Remena: revuelve
Chapero: sombrero
Pocha: bolsillo
Bosato: pagado
Güellos: ojos
Bin: vino
Pré: precio
Poliu: bonito


18/1/15

FALORDIETAS



O FATO (II)
Dimpués de bels menutos, o segundo choben plegué chunto á Chuan.
-Buen diya amigo, que buen orache fa! Qué leba?, una crapa? Yo iba ta la feria á mercar-ne una, quiere bender-la-me? Li do zincozientos euros por era.

O campesino se aturé, e rascando-se la orella pensé;
-“Otri que diz que lebo una crapa, será posible? Iste animal no ha ubierto lo morro, si fese rudio saperba que ye, si crapa u baca.”
-Pos si no quiere bender-me a crapa, la mercaré en a feria. Pero pienso que zincozientos euros ye un pré chusto por una crapa arguellata. Me’n bo.

E dimpués plegué o terzer choben.
-Buenas!, quiere busté bender-me ixa crapa?

O campesino no sapeba  que dizir, e dimpués de pensar-lo respulié;
-Ye la terzena begata que me dizen que ye una crapa, no beyes que ye una baca?
-Quiesto amigo, u ye ziego u capino, dica un nirno li poderba dizir que lo suyo animal no ye una baca, sino una crapa, e muito arguellata!
-So seguro que ye una baca, ye más gran e la coda ye luenga, mientres que una crapa la ne ha curta.
-No diga fatezas! Li ofrexco cuatrozientos euros por á suya crapa.

E dizindo ísto, o choben saqué cuatrozientos euros d’a suya pocha. O probe campesino, á la fin, dezidié bender l’animal, recullié los diners e se’n torné ta casa. Mientres os chobens se’n fuoron ta la feria.
En plegar á casa, a muller s’encarrañé asabelo cuan l’ombre li dié os diners.
-Yes más fato que as caparras!, has bendito a baca que bale muitos más diners!
-Pero, que podeba fer? Tres ombres, uno dezaga de otri, me han dito que yera una crapa, e …
Continará …

Pré: precio
Capino: borracho
Coda: cola
Pocha: bolsillo
Caparra: garrapata

8/1/15

FALORDIETAS



O FATO
Yerase que se yera, en un lucarón, un labrador e la suya muller. Lo unico que n’eban yera la suya casa, una baca e una crapa. O labrador, que se clamaba Chuan, yera muito fato, tanto que los suyos bezinos li eban meso por embotada “O Fato”. Pero Marieta, á suya muller, yera muito aguda e á ormino apañaba as fatezas que feba er.
Un maitín Marieta li dizié á Chuan:
- Chuan, agora bi’n ha una feria en o lucar, bendamos á nuestra baca. Ya ye muito biella, da poqueta lei e lo pré de l’alfalze ha puyato muito ista añada.

Chuan, dimpués de pensar una miqueta, pensé como la suya muller. Se metié o trache de domingo, pillé o suyo chapero e se’n fue á la cuadra ta lebar a baca enta lo mercato.
- Para cuenta, Chuan, e no te dixes engañuflar –dizié a muller.
- Profers que sí. Ha que madrugar muito o que me quiera engañuflar, - respulié O fato.

Lebaba poquet rato andando cuan se amanoron tres chobens d’o mesmo lucar que tamién iban enta la feria. Os chobens n’eban poquez diners, e n’eban muita fambre e muita sete. Cuan bidon á lo labrador con á suya baca pensoron fer-li á tana. Un d’ers eba que adebantar-se e fer un poder por mercar-li a baca. E poco dimpués, o segundo eba que fer lo mesmo, e dimpués o terzeno.
- Buenas amigo!, me quererba bender á suya crapa?, cuánto cuesta?
- A crapa?, -respulié o labrador. A crapa? – e los suyos güellos no feban que ir d’o choben á l’animal.
- No me quiere bender á suya crapa?, li do por era saiszientos euros.
- A crapa? Pero si yo pensaba que isto yera una baca, e gollandola bien, l’animal que lebo d’o ramal ye una baca e no pas una crapa, busté s’entiboca.
- Yo li quereba fer una fabor mercándo-li ixa crapa arguellata, pero como parixe que no quiere, me alzo los diners  e me’n bo. Que baiga bueno!!!
Continará …

O fato: el tonto
Crapa: cabra
Embotada: mote
Á ormino: a menudo
Lei: leche
Chapero: sombrero
Engañuflar: engañar
Entiboca: equivoca
Arguellata: muy delgada
Me alzo: me guardo


22/12/14

FALORDIETAS



O BARBERO (II)
-Perdone busté –dizié o barbero, - yo ya so biello e me tremolan as mans una miqueta, pero li nimbiaré á lo mío aduyante, que ye choben.

E dizindo ísto, se’n fue corriendo d’a fonda pensando; “Iste ombre ye malo como lo diaple, n’he muller e fillos. Qué bienga lo mío aduyante que no ne ha de familia!”
Á los diez menutos se presenté l’aduyante.
-O mío mayestro me ha dito que bienga, e aquí so. –se presenté lo choben aduyante.
-O suyo mayestro diz que yes bueno con a noballa de rasurar, n’he lo pelello muito delicato. Si me rasuras sin tallar-me te daré bente euros, pero si me tallas, te mataré con iste cultro.
-N’he una man asabelo de segura, e con muito goyo li rasuraré. Pero como ne ha una barba muito zerruda, menesto una noballa bien esmolata, e agora mesmo no n’he denguna en o mío morral, pero l’aprendiz esmolé as suyas noballas iste maitín, li diziré que bienga.

L’aduyante se’n fue e fize ir á la fonda á l’aprendiz, un mesache de dezisais añadas con os güellos brilans e cara intelichén.
-Gosarás rasurar-me? Pos bien mesache, si no me tallas, istos bente euros son ta tú, pero si me tallas te mataré con iste cultro.

O mesache pensé que ixos bente euros li benirban muito bien, asinas que gosé rasurar-lo. Con muita mielsa saqué tot lo que menestaba, posé á lo forano en un posiello, e con muita ficazio lo rasuré, rematando de fer-lo sin tallar-li.
-Tiene, os diners que te prometié. Yes muito balién, ni lo tuyo mayestro ni los suyo aduyante han gosato rasurar-me. No n’ebas de medrana?
-Medrana?, por qué? Busté yera en as mías mans. Si yo li tallaba mientres li rasuraba e feba un poder por pillar o cultro, yo, con a mía noballa bien esmolata, li tallarba lo garganchón, ixo ye tot. Por ísto no n’eba de medrana.

E la color d’a cara d’o forano se torné blanca e se’n fue sin tartir.

Tremolan: tiemblan
Esmolata: afilada
Gosarás: te atreverás
Mielsa: tranquilidad
Muita ficazio: mucho cuidado
Medrana: miedo
Feba un poder: intentaba
Sin tartir: sin decir nada


12/12/14

FALORDIETAS



O BARBERO
Un diya plegué á una fonda un forano muito gran, rezio e zereño, de güellos negros e brilans, e con una barba luenga e zerruda. O suyo trache negro li feba parixer siniestro.
-Posadero! –chilé en boz alta-, n’he muita fambre e so muerto de sete. Quiero chentar e una botella de bin.

O posadero, una mica xorrontato, corrié á la cozina, e poquez menutos dimpués sirbié una buena chenta e una botella de bin. O forano se posé á la mesa e minché e bebié con tanto gusto qu’en menos de diez menutos s’eba minchato tot.
Una begata rematata la chenta, pregunté á lo posadero;
-Bi’n ha en iste lucar un buen barbero que pueda rasurar-me?
-Profers, siñor! –e lo posadero clamé á lo barbero que bibiba no luen d’a posada.

Con un chapero en a man e las suyas ferramientas en l’atra, entré o barbero e pregunté;
-Qué puedo fer por busté?
-Quiero que me rasure. Pero n’he lo pelello muito sensible. Si no me talla li daré bente euros, pero si me talla lo mataré sin de piedá. Ya he matato á mas d’un barbero por ixo.

O pobre barbero que s’eba xorrontato sólo de ascuitar á suya boz, agora tremolaba como a fuella d’un árbol sobatita por l’aire d’agüerro. L’ombre eba sacato d’a pocha d’o suyo gambeto un esmolato e gran cultro, e lo eba dixato sobre la mesa.
Yera esclatero que no yera ombre de gromas.
Continará …

Forano: extranjero
Zereño: fuerte
Güellos: ojos
Zerruda:espesa
Xorrontato: asustado
Rasurar-me: afeitarme
Chapero: sombrero
Talla: corta
Tremolaba: temblaba
Sobatita: agitada
Agüerro: otoño
Pocha: bolsillo
Esmolato: afilado
Cultro: cuchillo
Gromas: bromas

26/11/14

FALORDIETAS



AS TRES PAROLAS
Un chornalero pobre plegué por a nuei enta una posada. I yera asabelo de cansato e n’eba muita fambre e sete. Pero no n’eba de diners. E sin diners no pude conseguir pon de pon. Cómo conseguir-ne de diners ta poder minchar?
Se posé á una mesa. Á la mesa i yeran posatos dos furners que minchaban e bebeban. O chornalero lis rezentaba d’os suyos biaches. Á suya falordieta yera muito intresán, e ers lo ascuitaban con ficazio. Á la fin lis dizié:
-Tos propongo un chuego. Diziré tres parolas que bustez no pueden repetir.
-Ye una fatera –respulioron  os furners. –busté no puede fer-lo.
-Cuánto apostaz? –dizié o chornalero.
-Zincuanta euros, -dizioron os furners.

O chornalero prenzipié;
-Guixón.
-Guixón –repitioron os furners.
-Alborzera.
-Alborzera –repitioron os furners.
-Mal. –dizié o chornalero con una sonrisa.

Os furners se metioron á pensar  en qué s’eban entibocato, pero no sapeban qu’eban dito mal. O chornalero lis dizié de prebar-ne atra begata.
-Camamila.
-Camamila –repitioron os furners.
-Borzeguín.
-Borzeguín –repitioron os furners.
-Mal. –dizié o chornalero.

Os furners no sapeban qu’eban dito mal, e dimpués de repetir o chuego tres begatas más, li bosoron á lo chornalero, e dimpués li preguntoron qu’eba dito mal.
E lo chornalero lis dizié que no eban repetito á terzena parola, que yera MAL.

Parolas: palabras
Pon de pon: nada de nada
Furners: panaderos
Fatera: tontería
Guixón: guisante
Alborzera: madroño
Camamila: manzanilla
Borzeguín: bota
Bosoron: pagaron







18/11/14

FALORDIETAS



A LIENDA D’O MORIZIEGO
Diz una lienda que fa muito tiempo, os moriziegos ya yeran como agora, sin de plumas. Que lebaban una bida como la d’os paxaros, bolando de diya e durmindo por a nuei. Pero cada begata que bolaba por o ziel e se achuntaba con atros paxaros, a embidia por no aber-ne de plumas lo se minchaba por dentro.
Asinas que dezidié fablar con o creyador d’as aus e puyé alto, muito alto, dillá d’as boiras, e cuan i plegué, e fablé con er demandándo-li plumas ta lo suyo cuerpo, íste li dizié que ya no li quedaban plumas. Que lo que podeba fer yera que fuese demandando plumas á los paxaros d’a suya redolada dica poder zaboyar tot o suyo cuerpo.
O moriziego, goyoso, se’n fue, e dimpués d’un diya replegando as más polidas plumas d’os suyos amigos las se calé por tot o cuerpo. N’eba, á la fin, un polido trache de plumas de muitismas colors.
O moriziego ascape prenzipié á presumir d’as suyas plumas pinchas, tanto que abergoñaba á las aus que li eban amprato as plumas, e diziba d’eras que yera fieras.
Á la fin, o siñor d’as aus s’encarrañé con o moriziego, e lo fize clamar. O moriziego puyé e puyé, pero se amané tanto á lo sol que la calor li cremé as plumas. E cuan se bide espullato de plumas, abergoñato por o suyo aspeuto se’n fue á bibir ta una espelunga, e dende ixe diya sólo saliba por a nuei, ta que no podesen beyer-lo la resta d’as aus.

Moriziego: murciélago
Minchaba: comía
Aus: aves
Zaboyar: cubrir
Pinchas: elegantes
Amprato: prestado
Fieras: feas
Espullato: desnudo
Espelunga: cueva



4/11/14

FALORDIETAS



OS GÜEITO SOLS
Seguntes una antica lienda, una begata la Tierra estié iluminata no por uno, sino por güeito sols, prebocando muitisma calor en a tierra, que ixucaba os campos e esluzernaba á qui gosaba goyar o ziel. Una begata que os ombres se metioron d’alcuerdo de que tanto sol no yera bueno e que güeito sols yeran masiatos, dezidioron fer un poder por tirar siete d’ers. Pero …, cómo fer tal cosa?
Dimpués de muito pensar-lo, os ombres prenioron a dezisión de que lo millor estarba xorrontar á los sols, ta que la medrana lis fese amortar-sen. Asinas que demandoron l’aduya de un mayestro con l’arco, qui disparé una sayeta en a endrezera d’un d’os sols, que se amorté á l’inte. L’arquero continé disparando á los atros sols, pero no paré cuenta e tamién disparé á lo güeiteno sol, dixando á lo mundo como nuei sin de luna.
Durante un tiempo, os ombres abioron que bibir en a oscuridá, pero claro, sin de luz, os cautibos e totas as plantas moriban, e toz s’emplenaban de tristura.
Caleba recuperar un d’os sols, pero ístos eban medrana d’os ombres e se amagaban. Asinas que, dimpués d’atra reunión, se dezidié demandar aduya á los animals.
Una güella clamé belando á un d’os sols, pero no pasé cosa, dimpués un can escañuté durante muito rato, pero tampó no pasé cosa. Cuan un bobón otulé, una esfera blanquiñosa surtié en o ziel, e dende allora bi’n ha de Luna, anque á suya luz no yera sufizién ta bibir.
Cuan plegué o turno d’o pirín tot cambeé. Debán d’o suyo canto rezio, primero amanixié una luzeta dezaga d’as montañas, que s’estendillé sobre la tierra mientres un d’os sols puyaba altero en o ziel.
Por ixo, toz os maitins canta lo pirín dica que o Sol s'acucuta ta iluminar e calentar o mundo.

Güeito: ocho
Begata: vez
Gosaba: se atrevía
Xorrontar: asustar
Medrana: miedo
Amortar-sen: apagarse
Caleba: era necesario
Güella: oveja
Can: perro
Bobón: búho
Pirín: gallo
Acucuta: asoma

16/10/14

FALORDIETAS



O SOL ROYO
Seguntes una antica lienda, fa muito tiempo, un balién mesache yera embelecato d’una choben. Os dos quereban casar-sen, pero menestaban a bendizión d’a Luna, asinas que os pais d’a mesacha recurrioron á un dobinaire.
O dobinaire trigué una nuei esclatera ta preguntar á la Luna, que brilaba en o ziel iluminando mons e campos. O dobinaire bide bien os presachios e dezidié aprebar a chunión d’os dos mesaches. Pero antis, o choben eba que pasar una preba de balura, capuzar-se en as auguas d’a lacuna e nadar en era durante un tiempo. Una begata feito ixo, eba que prenzipiar una cazata e conseguir bellas presas.
Como lo mesache sapeba nadar dende chicotón e tamién yera un gran cazataire, superé bien as prebas, e li trayé muitas presas á la suya parella. Dimpués de tres lunas tras as prebas, tota la tribu zilebré o bodollo con una gran lifara, danzando e zorrupando … 
Pero á toz lis se xublidé preguntar á lo Siñor d’a Luz, sin á cuala bendizión a chunión no durarba guaire.
Á l’atra nuei d’o bodollo prenzipié á pleber muito, e toz pensoron que yeran as glarimas d’o Siñor d’a Luz qui no yera d’alcuerdo con o bodollo d’os mesaches. Asinas que os dos chobens abioron qu’esnabesar nadando a lacuna ta plegar enta una isla en do bibiban as parellas que no contaban con a bendizión d’o Siñor d’a Luz, e d’a que no poderban tornar-sen enxamás.
Mientres nadaban, un d’os guerrers d’a tribu á qui li cuacaba a mesacha, lis lanzé una sayeta, e atros guerrers fizon lo mesmo. E asinas lis fizon feritas que tiñoron de royo l’augua d’a lacuna. Cuan o royo s’estendillé por a superfizie e lo sol d’o lusco tiñé d’a mesma color os arbols, e ziel e tierra, a parella desaparixié d’a gollada d’a tribu. A medrana emplené os corals d’as chens e se’n fuoron sin gollar ta zaga.
E sindembargo, os dos mesaches, anque plenos de nafras, plegoron enta la isla en la que bibioron o resto d’a suya bida e luen d’a tribu que los eba beyito naxer.

Royo: rojo
Menestaban: necesitaban
Dobinaire: adivino
Trigué: eligió
Esclatera: clara
Bellas: algunas
Lifara: comilona
Zorrupando: bebiendo
Glarimas: lágrimas
Esnabesar: atravesar
Medrana: miedo
Os corals: los corazones
Nafras: heridas


7/10/14

FALORDIETAS



LENA, A REINA D’AS GRIPIAS (III)
Una nuei, se leboron á los cuatro nirnos ta la selba, fizon una chera e, lis obligoron á dizir cómo poderban fer salir á lo suyo pai difuera d’o ríu. Os mesaches, á penar d’os tochazos que lis dioron os suyos tíos, no dizioron ni una parola. Pero la ninona yera xorrontata e no tardé guaire en dizir o secreto.
Con o lusco, os chirmans de Lena pilloron uns dallos e s’endrezoron á lo beral d’ ríu. Clamoron á la gripia e, cuan íste amanexié entre la esbruma, li talloron a capeza con o dallo.
Pasé lo mes, e Lena e los suyos fillos eban que tornar chunto á la gripia. Os suyos chirmans no dizioron cosa e la dixoron marchar.
-Gripia, gripia. Si yes bibo, esbruma de lei. Si yes muerto, esbruma de sangre. –dizié Lena.

O ríu se sobatié, e se debantoron una olas bien grans, e d’eras una muito gran d’esbruma roya. E Lena ascuité a boz d’a gripia que li diziba;
-Os tuyos chirmans me matoron con dallas. A nuestra filla, Tremoleta mos ha traizionato.

Desesperata, Lena gollé á los suyos fillos e dizié:
-Que la mía filla chiqueta se combierta en tremoleta, que tremole diya e nuei, que las plebias li escosquen a boca, que l’aire li peine as greñas. E busatros, os míos quiestos fillos, dende agora serez zereños árbols. Yo seré una salzera.

E toz quedoron feitos árbols.
E por ixo, lo caxico, o fraxín e l’abete son árbols zereños, e la tremoleta, tremola con a más lixera bisa.
Selba: bosque
Chera: hoguera
Parola: palabra
Xorrontata: asustada
Lusco: amanecer
Dallos: guadañas
Sobatié: agitó
Plebias: lluvias
Escosquen: limpien
Zereños: fuertes
Salzera: sauce
Bisa: brisa

25/9/14

FALORDIETAS




LENA, A REINA D’AS GRIPIAS (II)
Pasoron nueu añadas. Lena abié tres fillos e una filla. O mayor se clamaba Caxico, o segundo Fraxín, lo terzeno Abete e la nirna Tremoleta. Un diya, o mayor li dizié á la suya mai:
-Mai, enxamás mos fablas d’a tuya familia. Do biben os tuyos pais?
 
Allora, Lena se alcordé d’os suyos pais e chirmans. Remeré á suya tierra, e abié a nezesidá de tornar á la suya tierra, quereba bier á la suya chen.
A gripia acompañé á Lena e á los suyos cuatro fillos enta lo beral d’o ríu.
-Dentro d’un mes tornarez, que garra chen tos acompañe. Cuan pleguez á lo beral clámazme asinas; “Gripia, gripia. Si yes bibo, esbruma de lei. Si yes muerto, esbruma de sangre”. Si so bibo, bendré á escar-bos, pero si la esbruma ye roya sabrás qu’he muerto. No dizirás á garra chen cómo ez que clamar-me.

Lena e los suyos fillos se’n tornoron á la suya tierra. Os suyos pais e chirmans se metioron asabelo de goyosos por bier-los, e ascuitoron esluzernatos lo que Lena lis rezenté sobre as suyas bidas baxo as auguas. Pero cuan lis dizié qu’eban que tornar-sen en un mes, os suyos chirmans pensoron un plan ta que se quedasen os suyos sobrinos e la suya chirmana con ers ta cutio.
Continará …

Nueu: nueve
Caxico: quejigo, roble
Fraxín: fresno
Abete: abeto
Tremoleta: álamo temblón
Remeré: recordó
Garra chen: nadie
Esbruma: espuma
Roya: roja
Esluzernatos: alucinados
Ta cutio: para siempre


2/9/14

FALORDIETAS



LENA, A REINA D’AS GRIPIAS
Fa muitismas añadas, tantas que ya ni se’n remeran os biellos d’a redolada, bibiba una parella de biellos. N’eban doze fillos e tres fillas: a más chicotona se clamaba Lena. Una tardada d’estibo, as tres chirmanas se’n fuoron á bañar-sen, e chugoron en l’augua dica lo lusco. Allora, marchón á lo beral ta bestir-sen, pero Lena se’n trobé una gripia en a manga d’a suya chambra, se xorronté e prenzipié á chilar. A chirmana mayor pillé un tocho, e allora, a gripia li dizié a Lena con boz umana;
-Lena, prométeme que te casarás con yo e me’n iré sin fer-bos mal.

A nirna se ité á plorar, cómo casar-se con una gripia!
-Tórname á mía chambra e bes-te-ne!
-Sólo si prometes casar-te con yo!

Á la fin, Lena li prometié que se casarba con era. En ixe inte, a gripia salié d’a chambra e se capuzé en o ríu.
Á los tres diyas, amanixié en o chardín d’a casa de Lena un camatón de gripias. Unas se’n puyoron por o cletau e atras s’enreligoron por os árbols. Os encargatos d’o bodollo entroron en a casa ta fablar con os pais de Lena, que á la fin lis entregoron a filla.
As gripias e la choben plegoron chunto á lo ríu, e á l’inte, se trestalloron as auguas en dos e amanexié un mesache en meyo d’o ríu, o Rei d’as Auguas.
En o fundo d’o ríu se fize una gran lifara, e Lena se casé con a gripia-mesache. E con o paso d’o tiempo, a mesacha se tranquilizé e se acostumbré á bibir baxo as auguas. Xublidé á la suya familia e se xublidé d’a suya tierra.
Continará …

Gripias: víboras
Se’n remeran: se recuerdan
Redolada: comarca
Estibo: verano
Lusco: atardecer
Beral: orilla
Chambra: camisa
Tocho: palo
Un camatón: un montón
S’enreligoron: se enrollaron
Xublidé: olvidó

17/7/14

FALORDIETAS



O REI FARDACHO (V)
Salié atra begata la nobia d’o prenzipe, e atra begata abié conzieto de aquer chuguete. E tamién dizié de mercar-lo, e atra begata li respulié a mesacha que sólo quereba pasar a nuei con o prenzipe. E la nobia azeuté, e atra begata li ité en a lei o charapote de yerbas, e lo prenzipe se durmié, e la mesacha no consiguié dispertar-lo. E, cuan de maitins a choben se’n trobé á las puertas d’o castiello yera asabelo de trista, pensando que á l’atro diya se iban á casar.
Allora se alcordé de lo que li dizié a mai de l’aire, e trenqué a coca. E d’a coca surtié un fuso, una ruaca e un dobiello d’oro. E la mesacha prenzipié á filar debán d’a puerta d’o castiello. E aparixié a nobia que li dizié;
-Cuánto quiers por ixa ruaca, ixe fuso e ixe dobiello?
-Sólo quiero pasar a nuei con o prenzipe, pos he que fer-li un par de preguntas.

A nobia azeuté, pensando en fer lo mesmo que las atras nueis. Pero lo prenzipe, qu’eba abito suenios estranios, abenté a lei. Asinas que, cuan entré a mesacha, se disperté e li pregunté qui yera.
-So a mesacha que se quedé sin parella por cremar o pelello d’un fardacho e trenqué siete pars de borzeguins de fierro antis d’en trobar-te.

En sentir aqueras parolas, o prenzipe reconoxié á la mesacha e l’abrazé pleno de goyo. Dimpués, a mesacha salié d’a cambra e li dizié á la nobia que ya li eba dito as dos parolas á lo prenzipe, e que se’n iba.
Á l’atro diya se zilebraba o bodollo. O prenzipe dizié qu’eba que combidar á la mesacha e, anque a nobia no quereba, o prenzipe terne que terne que sí. E ta la lifara posé á la mesacha á la suya dreita, con gran encarraño d’a nobia … E, dimpués de chentar, o prenzipe se debanté e dizié:
-Tos bo á rezentar un feito que me pasé; “fa muito tiempo, n’eba una caxeta d’oro, que yera lo más poliu que se podeba prexinar. Pero un mal diya lo tresbatié. Dimpués me fizon atra, pero anque yera asabelo de polida, no podeba contimparar-se con a primera caxeta. E de bote e boleyo, un diya dimpués de muito tiempo, en trobé a caxeta qu’eba tresbatito”.
E yo agora bos pregunto; con qué caxeta he que quedar-me?
-Con a primera, con a primera!!!!, - repulión tos os combidatos.
-Ixo mesmo pienso yo tamién. Por isto, dixo á la mía nobia con la que me iba á casar, e me’n bo con ista mesacha, que ye á mía primera parella.

E se’n fuon os dos chuntos ta no tornar enxamás.

Conzieto: capricho
Fuso: huso
Ruaca: rueca
Dobiello: ovillo
Terne que terne: insistentemente
Lifara: banquete, comilona
Caxeta: cajita
Tresbatito: perdido


13/6/14

FALORDIETAS



O REI FARDACHO (IV)
-Sí, mai, si tú quiers yo la lebaré.
-Bien, mesacha –dizié a biella mai de l’aire. Bes-te-ne con o mío fillo e tiene ista coca, si ne has bel problema, la trencas e te aduyará.

L’aire pillé á la mesacha e la se lebé por l’aire dica dixar-la en as puertas d’o Palazio.
Chunto á la puerta d’o castiello bi’n eba muita chen, que yeran aguardando o bodollo d’o prenzipe con una prenzipa forana á los tres diyas. A mesacha se metié asabelo de trista, e cuan yera pensando en ir-se-ne ta casa, s’alcordé d’a mai d’a luna, e sacando lo coco d’a suya pocha lo esclafé. D’o coco surtié una pirina d’oro, con toz os suyos pollez d’oro, tan bien feitos que parixeban aber-ne de bida. A chen prenzipié á chilar  por ixe feito, e tanto se ascuité que salioron a prinzipa forana e una chirmana d’era por bier que pasaba.
En beyer aquer chuguete d’oro, a prenzipa dizié;
-Buena muller, cuánto quiere busté por á suya pirina e los suyos pollez?
-No mas quiero que pasar a nuei con o prenzipe ta fablar-li d’un par de cosetas.

En sentir ísto, a prenzipa s’encarrañé asabelo e li respulié que no. Pero a suya chirmana li dizié que no estase fata, qu’era li meterba un charapote en a lei que totas as nueis se bebeba o prenzipe t’adormir-lo, e asinas no poderba ascuitar-la. E como a prenzipa quereba ixe chuguete, azeuté lo que li dizié á suya chirmana.
E cuan a mesacha dentré en a cambra d’o prenzipe, lo en trobé dormito. E por más que li chilé e lo sobatié, no consiguié dispertar-lo en tota la nuei. De maitins, a mesacha fue forachitata d’o castiello, pero ya difuera, saqué a minglana que li eba dato a mai d’o sol e la tallé. E la minglana tallata se combertié en una fuen con surtidors d’oro, tan polida que toz os güellos se quedón gollándola.
Continará …

Coca: nuez
Bodollo: boda
Forana: extranjera
Pocha: bolsillo
Pirina: gallina
Chuguete: juguete
Sobatié: agitó
Charapote: brebaje
Minglana: granada
Gollándola: mirándola